Từ ý chính đến mối nối
Đọc cả văn bản, xác định nội dung chung và ý chính từng phần. Chọn các từ khoá ngắn, đủ nghĩa; xác định quan hệ giữa chúng: ý lớn–ý nhỏ, trước–sau, nguyên nhân–kết quả hoặc những nhóm ngang hàng.
Đặt nội dung chung ở vị trí dễ nhận, chia các nhánh hoặc nối các bước. Mũi tên cần có ý nghĩa rõ; nếu quan hệ chưa dễ hiểu, ghi thêm từ nối. Không nối tuỳ ý những từ cùng xuất hiện trong bài rồi gọi đó là tóm tắt.
Khi chỉnh, đối chiếu từng nhánh với văn bản, kiểm quan hệ và bỏ ý không có nguồn. Bố cục đơn giản, chữ đủ lớn; màu sắc chỉ hỗ trợ phân nhóm, không thay ý nghĩa. Sơ đồ phải giúp nhớ và hiểu, không chỉ đẹp mắt.
Ví dụ: sơ đồ giữ gìn sách mượn
Văn bản minh hoạ do BTVN biên soạn:
“Sách mượn được dùng qua nhiều lượt, nên cần giữ rõ chữ và hình cho người đọc sau. Làm ướt, gấp trang hoặc viết lên sách có thể gây khó cho các lượt đọc tiếp. Để giữ sách, người đọc dùng dấu trang và đặt sách ở nơi khô ráo.”
Từ khoá chung: giữ gìn sách mượn. Ba ý: vì sao cần giữ → sách qua nhiều lượt; điều cần tránh → làm ướt, gấp, viết lên sách; cách giữ → dấu trang, nơi khô ráo.
Trong hình, đường từ ô chung chia ra ba nhánh. Các mũi tên chỉ các phần của nội dung chung; chúng không có nghĩa rằng nhánh “vì sao” xảy ra trước rồi làm nhánh “điều cần tránh” xuất hiện. Đọc lại ba nhánh có thể dựng lại ý chính mà không cần chép nguyên đoạn.
Hình do BTVN dựng từ chính đoạn minh hoạ; không phải sơ đồ hoặc thông tin khảo sát của một thư viện thật.
Củng cố kiến thức
Trong sơ đồ minh hoạ, ba nhánh nối với ô chung thể hiện quan hệ gì?
Hình chia phần ý, không xếp sự kiện theo thời gian.
Đoạn không kể ba nhân vật.
Không có số liệu khảo sát trong hình.
Đúng: các nhánh là các mặt của nội dung chung.
Lời giải
Đáp án D. Vì sao cần giữ, điều cần tránh và cách giữ là ba phần thông tin cùng làm rõ giữ gìn sách mượn. Mũi tên từ ô chung chỉ sự triển khai ý; không được tự đọc thành một chuỗi nguyên nhân hoặc thời gian.
Củng cố kiến thức
Khi sơ đồ có một nhánh ghi số sách hỏng nhưng văn bản không nêu con số nào, nên sửa thế nào?
Hình đẹp không làm thông tin trở thành đúng.
Đúng: tóm tắt phải trung thành với nguồn.
Thay số không giải quyết việc thiếu căn cứ.
Dấu ngoặc kép không chứng minh tính xác thực.
Lời giải
Đáp án B. Sơ đồ tóm tắt cần phản ánh văn bản đã đọc, không tự bổ sung số liệu. Nếu muốn mở rộng từ nguồn khác, phải phân biệt phần bổ sung và kiểm nguồn; không gắn điều chưa biết vào bản tóm tắt như thông tin gốc.