Giữ mạch bàn luận, lược chi tiết phụ
Tóm tắt văn bản nghị luận là trình bày ngắn những điều chính người viết bàn và cách ý kiến được làm sáng tỏ. Bản tóm tắt cần giữ đúng ý của văn bản, không thêm quan điểm riêng thành quan điểm tác giả.
Trước hết, xác định vấn đề và ý kiến chính. Đọc từng đoạn để tìm lí lẽ, bằng chứng quan trọng; chú ý các ý bổ sung, đối chiếu hoặc giải thích nhau. Sau đó diễn đạt lại bằng lời của mình, lược chi tiết phụ nhưng không bỏ phần cần để hiểu kết luận.
Đọc lại bản tóm tắt và so với văn bản: ý kiến có bị đổi không, căn cứ chính có còn không, mối quan hệ giữa các ý có rõ không? Một văn bản nhiều đoạn không nhất thiết phải tóm mỗi đoạn thành một câu riêng.
Ví dụ: tóm tắt Xem người ta kìa!
Bản tóm tắt minh hoạ do BTVN biên soạn:
Từ lời mẹ thường nhắc con nhìn người khác, người viết suy nghĩ về những điều chung và nét riêng của mỗi người. Tác giả hiểu mong muốn con tiến bộ của mẹ và thừa nhận việc noi điều tốt ở người khác có ích. Tuy vậy, qua những khác nhau về tính tình, sở thích và khả năng của người cùng lớp, tác giả khẳng định nét riêng có giá trị. Mỗi người cần sống hoà đồng mà vẫn được là chính mình.
Bản tóm tắt giữ điểm xuất phát, điều tác giả thừa nhận, điều tác giả nhấn mạnh và kết luận. Nó lược từng lời nhắc của mẹ, từng sở thích cụ thể vì không cần kể hết mới hiểu lập luận.
Nếu chỉ viết “Tác giả không muốn nghe lời mẹ”, bản tóm tắt sẽ làm sai thái độ và bỏ mất ý học điều tốt. Nếu chỉ viết “Ai cũng phải giống người khác”, nó lại xoá điều quan trọng nhất về nét riêng.
Củng cố kiến thức
Khi tóm tắt Xem người ta kìa! theo ví dụ, nội dung nào cần giữ?
Có thể lược lời nhắc cụ thể mà vẫn giữ ý chính.
Tóm tắt cần chọn bằng chứng chính, không liệt kê hết chi tiết.
Đúng: nội dung này giữ quan hệ giữa các ý quan trọng.
Bỏ suy nghĩ khi trưởng thành sẽ mất phần bàn luận chính.
Lời giải
Đáp án C. Bản tóm tắt phải giữ điều tác giả thừa nhận về học hỏi và điều nhấn mạnh về nét riêng. Hai ý đi cùng nhau trong kết luận sống hoà đồng mà vẫn được là chính mình. Những lời nhắc hoặc sở thích cụ thể có thể lược bớt.
Củng cố kiến thức
Câu “Tác giả phủ nhận việc học điều tốt ở người khác” mắc lỗi gì khi dùng để tóm tắt?
Đúng: câu biến sự thừa nhận thành phủ nhận.
Đây là lỗi đổi ý kiến, không phải thiếu một ví dụ nhỏ.
Giữ nét riêng không loại trừ việc học hỏi.
Tóm tắt không cần thêm lời khuyên riêng để thay ý tác giả.
Lời giải
Đáp án A. Người viết có thừa nhận giá trị của việc noi gương điều tốt. Câu tóm tắt lại nói phủ nhận nên trái với văn bản, dù có thể nghe gần với ý giữ nét riêng. Cần giữ đầy đủ quan hệ giữa học hỏi và tôn trọng khác biệt.