Từ hình ảnh quen thuộc đến điều muốn nói
Để hiểu một thành ngữ, cần đọc cả câu hoặc đoạn có chứa nó, rồi xét điều người viết muốn nói. Không chỉ tách từng tiếng và lấy nghĩa đen của hình ảnh.
“Đẽo cày giữa đường” thường nói về việc thiếu chính kiến, thay đổi theo mọi lời của người khác nên không đạt mục đích. “Tre già măng mọc” gợi sự tiếp nối: thế hệ sau trưởng thành, thay thế, nối việc của thế hệ trước. Cách dùng trong từng văn bản giúp hiểu rõ hơn điều được nhấn.
Ví dụ: giải thích trong văn bản rồi vận dụng
Trong Chuyện cổ nước mình, hình ảnh đẽo cày theo ý mọi người rồi khúc gỗ không thành việc gợi thành ngữ “đẽo cày giữa đường”. Bài thơ nhắc cần tự suy xét, có chính kiến. Điều ấy không có nghĩa từ chối tất cả lời góp ý; cần biết chọn điều có căn cứ, phù hợp mục đích.
Trong Cây tre Việt Nam, hình ảnh tre già, măng mọc được nối với thiếu nhi, lớp người sẽ lớn lên. Thành ngữ gợi thế hệ sau tiếp tục những điều thế hệ trước để lại, không chỉ thông báo một đặc điểm của cây.
Tình huống vận dụng do BTVN biên soạn: khi các thành viên lớn của đội văn nghệ rời trường, lớp sau được hướng dẫn, luyện tập rồi tiếp tục hoạt động. Có thể dùng “tre già măng mọc” để nói sự tiếp nối. Không dùng thành ngữ này để nhận xét một người đổi kế hoạch theo mọi lời chê, vì tình huống ấy thuộc ý khác.
Củng cố kiến thức
Theo bài thơ, điều cần tránh trong hình ảnh “đẽo cày giữa đường” là gì?
Đây là cách tiếp nhận có suy xét, không phải thiếu chính kiến.
Đúng: nói rõ sự thụ động khiến việc làm không tới mục đích.
Có căn cứ và đã suy xét không phải thay theo mọi lời.
Tiếp thu điều đúng không đồng nghĩa nghe mọi lời một cách máy móc.
Lời giải
Đáp án B. Thành ngữ phê phán việc thiếu chính kiến, đổi tuỳ mọi ý kiến nên không làm nên việc. A, C, D đều có bước suy xét, chọn căn cứ. Vì vậy, không thể biến lời nhắc thành yêu cầu không bao giờ nghe góp ý.
Củng cố kiến thức
Tình huống nào phù hợp với ý nghĩa “tre già măng mọc” được giải thích?
Đây là việc thiếu suy xét, không nói sự tiếp nối thế hệ.
Liệt kê cây chưa thể hiện ý lớp sau tiếp nối lớp trước.
Tình huống không có sự trưởng thành, tiếp tục của lớp sau.
Đúng: có thế hệ trước và sau nối tiếp một hoạt động.
Lời giải
Đáp án D. Thành viên lớn rời đội, lớp sau được chuẩn bị rồi tiếp tục làm rõ sự nối tiếp. “Tre già măng mọc” dùng hình ảnh tre, măng để gợi ý nghĩa ấy. A thuộc vấn đề thiếu chính kiến; B chỉ gọi tên cây; C thiếu việc thế hệ sau tiếp tục.