Có căn cứ rồi mới giải thích
Khi gặp từ chưa quen, có thể dựa vào những yếu tố đã biết tạo nên từ hoặc các từ, câu xung quanh để suy đoán nghĩa. Đây là bước giúp hiểu văn bản, không thay cho việc kiểm tra khi còn chưa chắc.
Chẳng hạn, một yếu tố Hán Việt có thể xuất hiện trong nhiều từ cùng nhóm nghĩa. Tuy nhiên, không phải yếu tố nào giống âm cũng mang cùng nghĩa; không tách tuỳ ý mọi từ để suy ra nghĩa. Cần xem toàn từ và ngữ cảnh.
Sau khi suy đoán, thử thay bằng lời giải thích trong câu để xem có phù hợp không. Nếu chưa rõ, tra từ điển, đọc nghĩa, ví dụ và chọn nghĩa phù hợp ngữ cảnh. Giải thích ngắn bằng từ thông dụng, tránh dùng một từ khó khác mà chưa nói nghĩa.
Ví dụ: từ cấu tạo và từ ngữ xung quanh
Các câu minh hoạ do BTVN biên soạn:
“Gia đình giữ lại bộ sách như một phần gia tài.” Với nhóm từ này, “gia” liên quan đến nhà, gia đình; “tài” liên quan đến của cải. Có thể hiểu “gia tài” là của cải của một người hoặc một gia đình. Ngữ cảnh giúp nhận ra bộ sách đang được coi là tài sản được giữ gìn.
“Mai đã luyện rất nhiều nhưng lần đầu nói trước lớp vẫn rụt rè; giọng nhỏ, mắt thường nhìn xuống.” Những chi tiết giọng nhỏ, mắt nhìn xuống giúp hiểu “rụt rè” là chưa mạnh dạn, có phần e ngại. Không suy ra Mai lười học, vì câu đã nói Mai luyện nhiều.
Hai ví dụ có căn cứ khác nhau: ví dụ đầu dựa vào yếu tố cấu tạo kết hợp ngữ cảnh; ví dụ sau dựa vào biểu hiện và quan hệ giữa các câu. Khi dùng lại từ, vẫn cần chọn đúng sắc thái, không biến việc hiểu một từ thành lời phán xét toàn bộ con người.
Củng cố kiến thức
Trong ngữ cảnh Mai nói giọng nhỏ, mắt nhìn xuống, “rụt rè” gần nghĩa nhất với cách giải thích nào?
Ngữ cảnh không cho biểu hiện gây ồn.
Đúng: cách giải thích phù hợp những biểu hiện đã nêu.
Câu đã nói Mai luyện nhiều.
Câu không thể hiện sự hoàn toàn tự tin.
Lời giải
Đáp án B. Giọng nhỏ và thường nhìn xuống là căn cứ cho nghĩa chưa mạnh dạn, e ngại trong tình huống này. Không gán nghĩa “lười chuẩn bị”, bởi thông tin ấy trái với ngữ cảnh.
Củng cố kiến thức
Khi hai nghĩa trong từ điển đều có vẻ gần với từ đang đọc, nên làm gì?
Thứ tự nghĩa không thay cho việc xét ngữ cảnh.
Độ dài lời giải thích không quyết định nghĩa phù hợp.
Âm của từ chưa đủ giúp chọn nghĩa.
Đúng: nghĩa dùng trong câu phải phù hợp ngữ cảnh.
Lời giải
Đáp án D. Một từ có thể có nhiều nghĩa. Cần đọc lời giải thích và ví dụ, thử đặt nghĩa ấy vào câu, rồi kiểm với những câu xung quanh; không chọn chỉ theo thứ tự hoặc độ dài.