Mục đích và mạch ý là căn cứ đọc
Truyền thuyết gắn với lịch sử qua tưởng tượng dân gian; cổ tích hướng nhiều tới số phận và quan hệ xã hội. Chi tiết kì ảo cần được giải thích trong mạch truyện, không xem như tư liệu khoa học hoặc quy luật ngoài đời.
Với nghị luận, tìm vấn đề, ý kiến, lí lẽ, bằng chứng. Với thông tin, tìm nội dung chính, cách chia phần, mạch thời gian hoặc nhân quả; đọc cả hình, bảng, chú thích. Khi tóm nhiều đoạn, xác định ý mỗi đoạn rồi nối thành mạch chung; giữ điều kiện, mức độ của lời gốc.
Tiếng Việt hỗ trợ mạch ấy: trạng ngữ làm rõ hoàn cảnh; dấu chấm phẩy tách nhóm liệt kê phức tạp; từ ngữ và vị trí từ thể hiện sắc thái, phần được nhấn. Với từ mượn hoặc yếu tố Hán Việt, xét nguồn gốc, cả từ và ngữ cảnh, không đoán mọi nghĩa từ hình thức.
Ví dụ: tóm ba đoạn nghị luận
Ba đoạn minh hoạ do BTVN biên soạn:
“Trong trao đổi nhóm, nên tôn trọng ý kiến khác với mình. Khác ý kiến có thể giúp nhóm nhìn một vấn đề từ nhiều phía.
Tôn trọng không có nghĩa là đồng ý với mọi đề nghị. Mỗi người vẫn cần hỏi căn cứ, chỉ ra điều chưa hợp lí và giải thích cách nghĩ của mình.
Vì vậy, khi có bất đồng, nên nghe hết ý, tóm lại điều đã hiểu rồi phản hồi bằng lí lẽ. Cách trao đổi ấy giúp bảo vệ quan điểm mà không công kích người khác.”
Ý từng đoạn: cần tôn trọng khác biệt → tôn trọng không đồng nghĩa chấp nhận vô điều kiện → cách trao đổi khi bất đồng. Bản tóm: văn bản đề nghị tôn trọng ý kiến khác, đồng thời kiểm căn cứ và phản hồi bằng lí lẽ; khi bất đồng, cần nghe, hiểu đúng rồi trao đổi.
Bản tóm giữ ba ý và mối liên hệ. Nếu chỉ viết “cần đồng ý với mọi người”, nó làm sai đoạn thứ hai. “Bất đồng” ở đây là chưa cùng quan điểm, không tự chứng minh bên nào có ý xấu.
Củng cố kiến thức
Ý kiến bao quát của văn bản minh hoạ là gì?
Văn bản đề nghị tôn trọng khác biệt.
Âm lượng không được nêu như căn cứ.
Đúng: giữ cả tôn trọng và kiểm căn cứ.
Văn bản nêu rõ nghe, hiểu rồi phản hồi.
Lời giải
Đáp án C. Đoạn đầu đề nghị tôn trọng; đoạn hai giới hạn, không buộc đồng ý mọi đề nghị; đoạn ba nêu cách trao đổi. Ý bao quát cần giữ cả ba, không chỉ một từ rời khỏi mạch.
Củng cố kiến thức
Bản tóm nào không làm sai đoạn thứ hai?
Đúng: giữ sự phân biệt giữa tôn trọng và đồng ý vô điều kiện.
Đoạn hai phủ định cách hiểu này.
Đoạn hai cho phép hỏi căn cứ.
Không suy động cơ từ sự khác ý kiến.
Lời giải
Đáp án A. Văn bản nói rõ tôn trọng không đồng nghĩa đồng ý mọi đề nghị. Tóm tắt cần giữ giới hạn đó, đồng thời nêu việc hỏi căn cứ và giải thích điều chưa hợp lí.
Củng cố kiến thức
Trong “bất đồng” và “phi lí”, cách giải thích nào phù hợp?
Các nghĩa này không phù hợp những từ đang xét.
Đúng: cần hiểu cả từ trong ngữ cảnh.
Đây không phải các từ gọi nghề.
Đây là từ ngữ, không phải dấu câu.
Lời giải
Đáp án B. Bất mang nghĩa không trong bất đồng; phi mang nghĩa phủ định điều hợp lí trong phi lí. Cần xét từng từ, không áp một nghĩa cho tất cả tiếng trùng âm.
Củng cố kiến thức
Cách đặt dấu nào chia rõ hai nhóm trong một chuỗi liệt kê?
Dấu chia đứt tên nhóm và nhiệm vụ, thiếu ranh giới hai nhóm.
Dấu chia đứt hoạt động và đối tượng.
Chấm phẩy đang tách các việc nhỏ, không chia rõ hai nhóm.
Đúng: phẩy chia việc trong nhóm; chấm phẩy chia nhóm.
Lời giải
Đáp án D. Mỗi nhóm có hai việc được ngăn bằng dấu phẩy. Hai nhóm là hai bộ phận ngang hàng của chuỗi liệt kê, nên chấm phẩy đặt giữa chúng để làm rõ ranh giới.