Đọc từ trong câu để hiểu đúng
Muốn hiểu một từ, cần đặt nó trong câu và những câu xung quanh. Trước hết, xác định sự vật, hoạt động hoặc đặc điểm đang được nói tới; sau đó giải thích nghĩa phù hợp với ngữ cảnh.
Những từ gần nghĩa không phải lúc nào cũng thay thế được cho nhau mà giữ nguyên sắc thái. Có thể thử một từ khác để so sánh: nghĩa chung còn giữ không, nét riêng của hình ảnh có thay đổi không. Khi giải thích cách dùng từ trong thơ, cần nói rõ nét riêng ấy giúp hình dung điều gì.
Ví dụ: mặt trời “nhô cao”
Trong Chuyện cổ tích về loài người, Xuân Quỳnh viết: “Mặt trời mới nhô cao”. Trước đó, thế giới còn tối tăm; trẻ cần ánh sáng để nhìn rõ.
“Nhô” chỉ việc một phần của sự vật vượt lên cao hơn hoặc đưa ra phía trước so với xung quanh. Trong câu thơ, mặt trời dần hiện lên, vượt khỏi phía chân trời.
“Lên” gợi sự chuyển đến vị trí cao hơn; nghĩa khái quát hơn, chưa làm rõ nét vươn, ló ra của sự vật.
Hai từ cùng có thể nói đến sự chuyển lên cao, nhưng “nhô” làm hình ảnh mặt trời hiện lên cụ thể, có vẻ sinh động, gần gũi với cách nhìn của trẻ. Thay bằng “lên” sẽ làm nhạt nét gợi hình ấy; vấn đề không chỉ là câu còn đúng ngữ pháp hay không.
Ví dụ riêng do BTVN biên soạn: “Lan nhô đầu khỏi tấm chăn.” Từ “nhô” cho biết phần đầu được đưa ra khỏi chăn, giúp hình dung tư thế rõ hơn một lời nói chung về sự chuyển động.
Củng cố kiến thức
Trong câu “Mặt trời mới nhô cao”, từ “nhô” được hiểu phù hợp nhất theo cách nào?
“Nhô” gợi sự hiện, vượt lên, không phải biến mất.
Câu thơ nói mặt trời xuất hiện để đem ánh sáng.
Đúng: nghĩa của từ gắn với hình ảnh mặt trời đang hiện lên.
Từ này gợi tư thế, vị trí; không chỉ nói về màu sắc.
Lời giải
Đáp án C. Ngữ cảnh đang kể sự xuất hiện của ánh sáng cho trẻ. “Nhô” gợi mặt trời dần hiện lên cao hơn phía chân trời. A, B trái với sự xuất hiện ấy; D bỏ qua nét nghĩa về vị trí của sự vật.
Củng cố kiến thức
So với “lên” trong cách nói về mặt trời, vì sao “nhô” trong câu thơ gợi hình rõ hơn?
Ví dụ nhô đầu cho thấy từ còn được dùng trong ngữ cảnh khác.
Từ không xác định một giờ, phút cụ thể.
Ngữ cảnh cho biết mặt trời đem ánh sáng cho trẻ.
Đúng: nét nghĩa cụ thể giúp hình dung sự xuất hiện rõ hơn.
Lời giải
Đáp án D. “Lên” có nghĩa chung về sự chuyển đến vị trí cao hơn. “Nhô” làm rõ thêm nét hiện, vượt lên so với xung quanh, nên hình ảnh sinh động hơn. Tác dụng ấy không đến từ một giờ cụ thể, một nghĩa phủ nhận ánh sáng hay việc chỉ dùng được cho mặt trời.