Không thay từ chỉ vì nghĩa có vẻ gần
Những từ gần nghĩa có thể khác về sắc thái, mức độ hoặc cách kết hợp. Khi chọn, cần xét sự việc muốn nói, thái độ và người tiếp nhận. Một từ đúng nghĩa chung vẫn có thể không phù hợp ngữ cảnh.
Cấu trúc câu cũng góp phần thể hiện nghĩa. Đổi vị trí của một từ, thêm hoặc bớt thành phần có thể thay đổi đối tượng hay hoạt động được nhấn mạnh. Cần đọc trong đoạn và xét quan hệ với câu trước, câu sau.
Khi sửa câu, hỏi: cách mới có giữ điều định nói không; có thêm thái độ không mong muốn không; có rõ hơn trong hoàn cảnh này không? Không nhất thiết dùng từ khó hoặc câu dài để có lời văn tốt.
Ví dụ: đổi từ và đổi vị trí
Các câu minh hoạ do BTVN biên soạn:
“Mai nhắc Nam trả sách.” / “Mai quát Nam trả sách.” Cả hai đều có hoạt động hướng Nam trả sách, nhưng “quát” thêm sắc thái nói to, gay gắt; “nhắc” không tự mang mức độ ấy. Nếu ghi lại một lời nhắc nhẹ, thay bằng “quát” làm sai thái độ của sự việc.
“Chỉ Lan đọc truyện.” Trong một nhóm đang được nói đến, câu giới hạn người đọc truyện là Lan. “Lan chỉ đọc truyện.” Câu giới hạn hoạt động đang xét của Lan là đọc truyện, không làm việc khác trong ngữ cảnh đó. Hai câu không hoàn toàn cùng nghĩa vì vị trí của “chỉ” thay đổi phần được giới hạn.
Khi chọn một cách viết, cần xác định muốn giới hạn người hay hoạt động, muốn tường thuật nhẹ nhàng hay gay gắt. Không thể giải quyết chỉ bằng đếm số từ.
Củng cố kiến thức
Nếu sự việc là Mai nói nhẹ để Nam nhớ trả sách, từ nào phù hợp nhất trong “Mai … Nam trả sách”?
Quát thêm sắc thái to và gay gắt, không đúng tình huống.
Gào có mức độ mạnh, không phù hợp nói nhẹ.
Mắng thể hiện thái độ trách, không đúng lời nhắc đã nêu.
Đúng: nhắc phù hợp việc làm Nam nhớ trả sách.
Lời giải
Đáp án D. Câu cần giữ sự việc và thái độ nói nhẹ. “Nhắc” phù hợp; các từ khác thêm mức độ hoặc sắc thái trách móc mà tình huống không cho, nên thay vào sẽ làm sai thông tin.
Củng cố kiến thức
Trong nhóm đang nói đến, câu nào nhấn rằng người đọc truyện là Lan, không phải những người khác?
Đúng: chỉ đứng trước Lan để giới hạn người.
Câu này giới hạn hoạt động của Lan, không giới hạn tất cả người đọc.
Cũng gợi thêm một người đọc, không giới hạn người đọc là Lan.
Câu nói về số lượng truyện, không giới hạn người đọc.
Lời giải
Đáp án A. “Chỉ” đứng trước “Lan” làm nổi bật giới hạn về người trong nhóm được xét. Nếu chuyển sang trước “đọc truyện”, nghĩa chuyển sang giới hạn hoạt động của Lan. Vị trí từ phải phù hợp ý định diễn đạt.