Hỏi điều gì được bàn và vì sao nên tin
Văn bản nghị luận hướng tới thuyết phục người đọc, người nghe về một vấn đề. Ý kiến thể hiện điều người viết đánh giá, khẳng định hoặc đề nghị. Lí lẽ là phần giải thích, phân tích để bảo vệ ý kiến. Bằng chứng là những sự việc, ví dụ, thông tin cụ thể được dùng để làm sáng tỏ lí lẽ.
Khi đọc, trước hết xác định vấn đề và ý kiến chính. Sau đó, tìm các lời giải thích và bằng chứng; xét mỗi bằng chứng giúp làm rõ điều gì. Một chi tiết kể chuyện vẫn có thể phục vụ lập luận, không khiến cả văn bản nhất thiết trở thành truyện.
Cần phân biệt bằng chứng thực tế với tình huống giả định, kiểm nguồn của số liệu và xem căn cứ có liên quan đến ý kiến không. Nhiều ví dụ không tự động tạo lập luận tốt nếu chúng không giúp giải thích điều đang bàn.
Ví dụ: đọc một lập luận về lượt nói
Đoạn minh hoạ do BTVN biên soạn:
“Trong thảo luận nhóm, cần để mỗi người nói hết ý. Nếu bị ngắt liên tục, người nói khó trình bày đủ căn cứ, còn cả nhóm dễ hiểu thiếu nội dung. Chẳng hạn, giả sử Lan đang giải thích cách phân loại sách nhưng bị cắt lời ngay khi mới nêu tên nhóm sách: mọi người có thể chưa nghe được lí do của cách chia ấy. Vì vậy, nên ghi điều muốn hỏi và trao đổi khi người nói đã hoàn thành ý.”
Ý kiến chính là cần để mỗi người nói hết ý. Lí lẽ giải thích hậu quả của việc cắt lời. Tình huống Lan làm rõ cách cả nhóm có thể hiểu thiếu, nhưng được ghi là giả định; đây không phải báo cáo về một lớp thật hoặc kết quả khảo sát.
Khi đọc một bài có bằng chứng thực tế, cần hỏi nguồn ở đâu, sự việc có đúng không và nó hỗ trợ lí lẽ nào. Không được đổi ví dụ giả định này thành khẳng định rằng mọi nhóm học sinh đều đã xảy ra sự việc giống hệt.
Củng cố kiến thức
Câu nào nêu ý kiến chính của đoạn minh hoạ?
Đúng: đây là điều người viết muốn người đọc tán thành.
Đây là chi tiết trong ví dụ, không phải ý kiến bao quát.
Đây là một chi tiết cụ thể của tình huống.
Đây là một cách thực hiện, không bao quát lập luận.
Lời giải
Đáp án A. Các câu tiếp theo giải thích tác hại của ngắt lời và nêu tình huống làm rõ. Chúng cùng hướng tới ý kiến cần để người khác hoàn thành lời nói, nên câu đầu là ý kiến chính.
Củng cố kiến thức
Khi dùng tình huống Lan trong đoạn, nhận xét nào chính xác?
Đoạn không nêu khảo sát hoặc số liệu.
Không được mở rộng giả định thành sự thật ở mọi lớp.
Tình huống không đánh giá Lan luôn nói sai.
Đúng: từ giả sử đã xác định tính chất của ví dụ.
Lời giải
Đáp án D. Đoạn nói rõ “giả sử”, nên chỉ dùng tình huống để hình dung vì sao ngắt lời có thể làm người nghe thiếu thông tin. Không gán cho ví dụ một nguồn thực tế hay giá trị thống kê mà nó không có.