Sắp xếp câu theo điều cần diễn đạt
Một câu có thể có nhiều cách sắp xếp, nhưng mỗi cách phải phù hợp với điều muốn nói. Khi kể hành động nối tiếp, thứ tự các phần cần giữ đúng việc nào xảy ra trước, việc nào xảy ra sau.
Khi câu nêu nhận xét rồi giải thích, hoặc các ý có mức độ tăng dần, cũng cần chú ý quan hệ giữa chúng. Đổi chỗ máy móc có thể khiến người đọc hiểu sai hoặc khó theo dõi.
Để chọn cấu trúc, đọc lại hoàn cảnh và xác định quan hệ giữa các phần: nối tiếp, nguyên nhân–kết quả, giải thích hay nhấn mạnh. Cách rõ ràng, phù hợp với ý trong đoạn thường tốt hơn việc đổi chỉ để câu nghe khác.
Ví dụ: đứng lên rồi trả lời
Trong Hai loại khác biệt, J giơ tay; khi được gọi, cậu đứng lên rồi trả lời. Theo diễn biến ấy, câu “J đứng lên rồi trả lời” giữ đúng thứ tự. Đổi thành “J trả lời rồi đứng lên” sẽ kể một diễn biến khác.
Đến cuối giờ, J tiến tới chỗ giáo viên rồi bắt tay cảm ơn. Nếu kể bắt tay trước khi tiến tới, thứ tự không phù hợp vị trí của nhân vật trong tình huống.
Xét thêm câu tự biên soạn: “Càng luyện nói, Mai càng trình bày rõ ý.” Hai phần gắn mức độ luyện tập với sự tiến bộ. Bỏ hoặc thay đổi quan hệ này có thể khiến câu không còn thể hiện sự thay đổi tương ứng. Khi sửa cấu trúc, phải giữ điều định nói, không chỉ giữ lại đủ các từ.
Củng cố kiến thức
Theo diễn biến J đứng lên trước khi trả lời, câu nào giữ đúng thứ tự?
Câu này đảo hành động trả lời lên trước.
Đúng: đứng lên trước, trả lời sau.
Chuẩn bị đứng sau khi trả lời không đúng diễn biến đã cho.
Câu này bỏ hành động đứng lên và đổi sự việc.
Lời giải
Đáp án B. Dữ kiện xác định hai hành động nối tiếp: đứng lên, sau đó trả lời. Câu ở B giữ đúng quan hệ ấy. Các phương án còn lại đảo thứ tự hoặc phủ nhận hành động đứng lên, nên không thể thay thế trong hoàn cảnh này.
Củng cố kiến thức
Câu “Càng luyện nói, Mai càng trình bày rõ ý” nhấn mạnh điều gì?
Câu không kể trình bày xong rồi mới luyện.
Cặp càng… càng… gắn hai sự thay đổi, không tách rời chúng.
Câu nói sự tiến bộ tương ứng, không khẳng định không cần luyện.
Đúng: hai phần nêu sự thay đổi tương ứng về mức độ.
Lời giải
Đáp án D. Cặp “càng… càng…” diễn tả mức độ luyện nói tăng đi cùng việc trình bày rõ hơn. Câu không chỉ liệt kê hai hoạt động độc lập hay kể một thứ tự đã hoàn thành. Cách chọn cấu trúc giúp làm rõ quan hệ người viết muốn nhấn.