So sánh hai đoạn trích: bài viết minh họa

Tiểu thuyết có thể khám phá con người từ một sự kiện ồn ào hoặc một cuộc gặp thân thuộc. “Xuân Tóc Đỏ cứu quốc” của Vũ Trọng Phụng và đoạn trích “Mùa lá rụng trong vườn” của Ma Văn Kháng cho thấy khả năng ấy bằng hai cách khắc họa khác nhau. Đặt hai đoạn cạnh nhau giúp nhận rõ tác dụng của hành động, lời nói và sự tiếp cận nội tâm trong việc thể hiện nhân vật. Trước hết, cả hai đều đặt nhân vật giữa các quan hệ cụ thể. Xuân thi đấu trước quan chức và khán giả; Hoài trở về trong sự đón nhận của gia đình ông Bằng. Phản ứng của người xung quanh không chỉ tạo không khí. Sự chuyển từ phản đối sang tung hô làm rõ cách danh tiếng Xuân được dựng lên; niềm vui đón Hoài cho thấy tình nghĩa vẫn bền dù hoàn cảnh đã thay đổi. Nhân vật vì thế không hiện lên như một chân dung tách khỏi đời sống. Tuy nhiên, cách thể hiện Xuân chủ yếu hướng vào những biểu hiện bên ngoài. Lời hùng biện tự đề cao, cách xưng ta–mi và cử chỉ vỗ ngực cho thấy một người đang phô diễn trước công chúng. Đặt những biểu hiện ấy cạnh việc phải nhường thắng theo lệnh, người kể làm lộ khoảng cách giữa danh nghĩa hi sinh và cách tạo dựng công trạng. Giọng trào phúng khiến người đọc nhận ra sự cơ hội mà không cần một lời phê phán trực tiếp kéo dài. Ở đoạn trích “Mùa lá rụng trong vườn”, biểu hiện bên ngoài lại mở đường tới chiều sâu tình cảm. Mắt, môi và giọng ông Bằng biến đổi khi gặp Hoài, gợi nỗi xúc động vừa vui mừng vừa thương nhớ. Đến trước bàn thờ, dòng hồi tưởng và lời trong tâm tưởng đưa người đọc tới lòng tri ân tổ tiên, người vợ và người con đã khuất. Giọng kể ấm áp giúp cảm nhận mối nối giữa kí ức và hiện tại. Dù vậy, chi tiết bỏ qua tên Cừ vẫn giữ một nỗi lo, khiến bức tranh gia đình không bị giản đơn hóa thành niềm vui trọn vẹn. Sự khác biệt về cách tiếp cận nhân vật phù hợp điều mỗi cảnh làm nổi bật. Với Xuân, nhìn lời nói và cử chỉ trong quan hệ với đám đông giúp phơi bày sự phô trương; với ông Bằng, đi sâu vào tâm tưởng giúp khơi dậy tình nghĩa nhiều thế hệ. Không nên lấy việc có hay không có độc thoại nội tâm làm thước đo hơn kém. Giá trị cần được xét ở sự phù hợp giữa cách kể và đời sống con người được khám phá. Qua đối chiếu, có thể thấy tiểu thuyết không chỉ kể sự việc mà còn tổ chức những cách nhìn con người. Một cảnh làm bật tiếng cười trước sự đảo lộn giá trị; cảnh kia gợi sự trân trọng trước tình nghĩa bền bỉ, đồng thời không che khuất nỗi lo. Nét chung và nét riêng ấy giúp hiểu rõ hơn sức khám phá của mỗi đoạn trích.