Đời sống được lựa chọn và tổ chức
Trong tiểu thuyết, phong cách hiện thực thường thể hiện ở việc quan tâm đến những quan hệ xã hội, hoàn cảnh sống và sự hình thành tính cách; tái hiện các chi tiết cụ thể, đa dạng, phức tạp của đời sống. Nhân vật không chỉ đại diện cho một phẩm chất đơn giản mà có thể mang nhiều động cơ, mâu thuẫn và biến đổi.
Chân thực nghệ thuật không có nghĩa mọi sự việc trong truyện đều đã xảy ra ngoài đời. Nhà văn có thể hư cấu, phóng đại, xây dựng tình huống khác thường để làm rõ một quan hệ hoặc bản chất xã hội. Cần phân tích hiệu quả của lựa chọn ấy, không lấy truyện làm chứng cứ lịch sử.
Thuật ngữ phong cách hiện thực có phạm vi rộng hơn một thể loại hay một giai đoạn. Khi đọc tiểu thuyết, nên đi từ chi tiết và hoàn cảnh của nhân vật; không chỉ dựa vào việc có địa danh thật, giọng buồn hay kết thúc không có phép màu để gọi tên phong cách.
Phóng đại vẫn có thể làm rõ quan hệ xã hội
Phân tích do BTVN biên soạn theo “Xuân Tóc Đỏ cứu quốc”:
Trong thế giới hư cấu của đoạn trích, kết quả một trận quần vợt bị gắn với nguy cơ chiến tranh. Xuân được yêu cầu nhường thắng; sau đó lời hùng biện và sự hưởng ứng của đám đông biến thất bại ấy thành công trạng.
Tình huống được đẩy đến mức phi lí để phơi bày sự thao túng kết quả, cách đánh tráo ý nghĩa và sự dễ bị lôi kéo của công chúng. Tính phóng đại phục vụ tiếng cười trào phúng, đồng thời giúp nhìn một cơ chế xã hội: danh tiếng có thể được tạo ra bởi lợi ích và lời quảng bá thay vì năng lực, phẩm chất thật.
Chú thích SGK xác định chuyến vua Xiêm tới Hà Nội trong truyện là hư cấu. Vì vậy, nhận xét nghệ thuật trên không xác nhận đã có một trận đấu ngoại giao như thế trong lịch sử. Cũng không coi mọi sự kiện thể thao hoặc mọi đám đông hiện nay đều giống cảnh truyện.
Củng cố kiến thức
Cách hiểu nào phù hợp với ví dụ?
Cần phân biệt chân thực nghệ thuật với sự kiện được xác minh.
Đúng: nêu đúng tác dụng và giới hạn của hư cấu.
Hư cấu có thể khái quát quan hệ, cách ứng xử.
Một tên địa danh chưa cho biết cách xây dựng đời sống.
Lời giải
Đáp án B. Xác định thủ pháp phóng đại, rồi xét điều nó làm rõ: kết quả bị thao túng và thất bại bị đổi thành danh tiếng. Đây là phân tích quan hệ trong tác phẩm. Muốn xác nhận sự kiện lịch sử phải có nguồn lịch sử riêng; không suy từ tên gọi phong cách.
Củng cố kiến thức
Muốn nhận xét phong cách hiện thực trong một đoạn tiểu thuyết khác, cần ưu tiên căn cứ nào?
Tên tác giả không thay căn cứ của đoạn.
Dung lượng không tự cho biết phong cách.
Nỗi buồn có thể xuất hiện trong nhiều phong cách.
Đúng: đi từ hình thức và đối tượng được thể hiện.
Lời giải
Đáp án D. Đọc nhân vật sống trong hoàn cảnh nào, hành động và tâm lí liên quan ra sao, các chi tiết được chọn có làm rõ đời sống cụ thể không. Sau đó giải thích cách tái hiện. Những dấu hiệu rời như tên tác giả hay tâm trạng chưa đủ cho nhận xét có căn cứ.