Giữ gìn không có nghĩa đóng kín
Vốn từ tiếng Việt phát triển bằng việc tạo từ ngữ mới từ yếu tố đã có, vay mượn từ ngôn ngữ khác và thêm nghĩa cho từ đã có. Chẳng hạn, thư viện số được tạo từ các yếu tố quen thuộc để gọi một hình thức thư viện.
Một từ có thể có nghĩa chuyển trong ngữ cảnh: chữa cháy có thể chỉ việc dập lửa, cũng có thể chỉ cách đối phó tạm thời, không nằm trong chuẩn bị lâu dài. Cần đọc cả câu để xác định nghĩa, không thấy cùng chữ là cho cùng nội dung.
Ngôn ngữ nghệ thuật còn có kết hợp khác thường nhằm tạo cảm giác, hình tượng mới. Muốn phân biệt sáng tạo với lỗi, cần giải thích ý nghĩa và sức biểu đạt trong tác phẩm; sự khác thường tự nó chưa bảo đảm là hay.
Một từ, hai ngữ cảnh
Ví dụ do BTVN biên soạn:
“Đội cứu hỏa chữa cháy ở nhà kho.” Ở đây, chữa cháy chỉ việc dập lửa đang cháy.
“Nhóm mượn tạm máy chiếu; đó chỉ là phương án chữa cháy cho buổi họp.” Ở đây, chữa cháy là nghĩa chuyển: một giải pháp đối phó ngay để giải quyết tình thế, chưa phải chuẩn bị ổn định lâu dài.
Ngữ cảnh nhà kho với đội cứu hỏa và ngữ cảnh phương án tạm giúp phân biệt. Không cần đổi chữ mới có sự phát triển nghĩa.
Củng cố kiến thức
Trong câu về máy chiếu, chữa cháy được hiểu như thế nào?
Ngữ cảnh không nói về đám cháy.
Đúng: hiểu nghĩa chuyển trong ngữ cảnh.
Mượn tạm không nói lên sự chuẩn bị lâu dài.
Chỉ nêu phương án tạm cho một buổi họp.
Lời giải
Đáp án B. Các từ mượn tạm và phương án đặt chữa cháy vào nghĩa đối phó tình thế. Đây không phải hoạt động dập lửa. Cần dùng ngữ cảnh để giải nghĩa trước khi nhận xét cách dùng.
Củng cố kiến thức
Sự khác nhau giữa hai cách dùng chữa cháy minh họa điều gì?
Ví dụ cho thấy nghĩa chuyển.
Còn tạo từ ngữ và mở rộng nghĩa.
Câu thứ hai nói về giải pháp tạm.
Đúng: chữ giữ nguyên nhưng phạm vi nghĩa khác.
Lời giải
Đáp án D. Từ chỉ hoạt động xử lí cháy được dùng để nói về cách xử lí một tình thế gấp. Sự liên hệ ấy tạo nghĩa chuyển. Phát triển vốn từ vì vậy không chỉ là xuất hiện thêm những chữ chưa từng có.