Yêu cầu chung không xóa yêu cầu riêng
Các kiểu bài đều cần hiểu đề, chọn thông tin, lập ý, triển khai mạch lạc và chỉnh sửa. Tuy vậy, không dùng cùng một kiểu căn cứ cho mọi bài:
| Kiểu bài | Việc không thể bỏ qua |
|---|---|
| So sánh hai truyện hoặc hai bài thơ | Có cơ sở so sánh; phân tích bằng chứng ở cả hai |
| Vay mượn, cải biến và sáng tạo | Làm rõ quan hệ với nguồn, điều giữ lại, biến đổi và giá trị mới |
| Nghị luận về tuổi trẻ | Xác định vấn đề, giải thích quan điểm bằng lí lẽ, dẫn chứng phù hợp |
| Báo cáo nghiên cứu | Có câu hỏi, nguồn hoặc dữ liệu, cách phân tích và kết luận trong phạm vi |
So sánh không chỉ kể từng tác phẩm riêng. Bàn sáng tạo không kết luận việc vay mượn chỉ từ một điểm giống. Nghị luận xã hội không lấy khẩu hiệu thay lí lẽ. Báo cáo không dùng con số tưởng tượng như dữ liệu thật.
Triển khai một ý về giá trị sống
Ví dụ giả định do BTVN biên soạn cho vấn đề thanh niên xác lập giá trị sống:
Luận điểm được chọn là cần xem xét lí do của một lựa chọn, không chỉ chạy theo sự tán thưởng. Có thể giải thích: lời khen thay đổi theo nhóm và hoàn cảnh; nếu chỉ tìm lời khen, người trẻ dễ chọn điều trái với điều mình cho là có trách nhiệm.
Một tình huống minh họa là người muốn tham gia hoạt động cộng đồng vì thấy công việc hữu ích, thay vì chỉ vì ảnh đăng được nhiều lượt thích. Đây là ví dụ giả định, không phải kết quả khảo sát về mọi người trẻ. Cũng cần thấy lời góp ý từ người khác có thể giúp tự điều chỉnh, không đồng nghĩa phải bỏ hết ý kiến bên ngoài.
Khi chỉnh đoạn, kiểm xem tình huống có làm rõ luận điểm không, có vội đánh giá mọi người theo một trường hợp không. Trắc nghiệm dưới đây củng cố việc chọn căn cứ; bài viết thực tế vẫn cần được thực hành.
Củng cố kiến thức
Ví dụ minh họa được dùng với phạm vi nào?
Bài đã ghi rõ đây là tình huống giả định.
Đúng: giữ đúng tính chất của căn cứ.
Ví dụ phân biệt lời góp ý với chạy theo tán thưởng.
Tình huống cần được nối với ý đang bàn.
Lời giải
Đáp án B. Tình huống cho thấy một cách lựa chọn để làm rõ lí lẽ. Nó không chứng minh tỉ lệ hay tính chất của toàn bộ thanh niên; người viết cần giữ giới hạn thay vì gọi minh họa là khảo sát.
Củng cố kiến thức
Nếu chuyển sang viết báo cáo nghiên cứu về một hoạt động ở trường, điều gì cần bổ sung?
Khẩu hiệu không thay kết quả tìm hiểu.
Kết luận phải xuất phát từ căn cứ.
Một phạm vi không tự đại diện mọi nơi.
Đúng: đáp ứng yêu cầu riêng của báo cáo.
Lời giải
Đáp án D. Báo cáo cần cho biết nghiên cứu điều gì, dựa vào nguồn nào và rút kết luận ra sao. Lí lẽ và cách trình bày rõ vẫn cần, nhưng một tình huống giả định không thay việc thu thập dữ liệu thật.