Cùng một câu có thể được đọc khác khi ngữ cảnh đổi
Các nội dung tiếng Việt đã học gồm nói mỉa, nghịch ngữ, biện pháp tu từ trong thơ, phép đối, lỗi logic, câu mơ hồ và điển cố. Khi ôn, không chỉ nhớ định nghĩa: cần nhận diện dấu hiệu rồi giải thích nghĩa hoặc tác dụng trong đoạn.
Nói mỉa có thể dùng lời có vẻ khen để bộc lộ thái độ chê trong một ngữ cảnh trái với lời ấy. Nghịch ngữ đặt những ý tưởng như trái nhau trong một cách nói có dụng ý. Điển cố gợi một chuyện, nhân vật hoặc câu chữ văn hóa đã biết; ý nghĩa phải được nối với vấn đề đang nói.
Không đồng nhất các dụng ý trên với lỗi diễn đạt. Nếu một thông báo thiếu quan hệ rõ khiến người đọc hiểu nhiều cách không cần thiết, cần chỉnh. Nếu hình ảnh nghệ thuật mở nhiều liên tưởng có căn cứ, không vội sửa thành một nghĩa duy nhất.
Một lời mỉa và một câu cần chỉnh
Ví dụ giả định do BTVN biên soạn:
Sau khi một nhân vật khoe mình rất đúng giờ nhưng đến muộn gần một tiếng, người khác nói: “Đúng giờ quá nhỉ!”. Ngữ cảnh khiến lời có vẻ khen được hiểu là chê việc đến muộn; đây là nói mỉa, không phải xác nhận người ấy đến đúng giờ.
Một thông báo khác viết: “Nhà trường thông báo cho phụ huynh học sinh mới nhập học.” Câu có thể làm người đọc băn khoăn ai mới nhập học, quan hệ giữa các cụm từ ra sao. Nếu ý định là gửi đến cha mẹ của học sinh mới vào trường, có thể sửa: “Nhà trường gửi thông báo đến phụ huynh của những học sinh mới nhập học.”
Hai cách xử lí khác nhau vì mục đích khác nhau: giữ dụng ý mỉa khi phân tích lời thoại; làm rõ quan hệ từ ngữ trong thông báo.
Củng cố kiến thức
Vì sao lời “Đúng giờ quá nhỉ!” mang ý mỉa trong ví dụ?
Dấu câu không đủ xác định dụng ý.
Nhân vật đã đến muộn.
Đúng: cần đọc lời cùng sự việc trước đó.
Ví dụ không dẫn điển tích.
Lời giải
Đáp án C. Lời khen được đặt trong tình huống trái với nó. Người đọc từ sự không khớp ấy hiểu thái độ chê, khác việc chỉ nhận diện dấu câu hoặc hiểu nguyên nghĩa khen.
Củng cố kiến thức
Câu thông báo được chỉnh theo cách nào?
Đúng: bổ sung quan hệ để truyền đạt đúng ý định đã nêu.
Thiếu người nhận có thể tiếp tục gây khó hiểu.
Không phù hợp mục đích thông báo.
Mơ hồ không cần thiết cần được chỉnh.
Lời giải
Đáp án A. Từ “của” và cụm “những học sinh mới nhập học” làm rõ quan hệ giữa phụ huynh với học sinh. Cách sửa giữ thông tin, giảm cách hiểu ngoài ý định; không xử lí như một hình ảnh thơ đa nghĩa.