Phong cách được nhận ra từ cách thể hiện
Phong cách cổ điển thường gắn với tính quy phạm, sự hàm súc, cách dùng hình ảnh ước lệ và điển cố. Phong cách hiện thực chú trọng đời sống, quan hệ xã hội và những hoàn cảnh cụ thể. Phong cách lãng mạn nổi bật ở cảm xúc chủ quan, trí tưởng tượng, khát vọng và cách thể hiện vượt lên cái thường ngày.
Đây là những nét khái quát để đối chiếu. Một tác phẩm có thể kết hợp nhiều yếu tố; không xếp loại chỉ vì có cảnh thiên nhiên, chiến tranh hoặc một thể thơ nhất định. Cần đọc cách chọn hình tượng, tổ chức ngôn ngữ và thể hiện con người.
Nhận xét về phong cách nên đi kèm một biểu hiện đã phân tích. Không lấy nhãn phong cách làm lời khen, chê hoặc kết luận rằng các tác phẩm cùng nhóm đều giống nhau.
Đề tài không tự quyết định phong cách
Đối chiếu do BTVN biên soạn từ các bài đã học:
“Cảm hoài” thể hiện nỗi lòng trước thời thế qua thể thơ, phép đối và cách diễn đạt hàm súc mang nét cổ điển. “Tây Tiến” cũng gắn với chiến tranh, nhưng cảm xúc nhớ thương, hình tượng được nâng cao và vẻ hào hoa của người lính làm nổi bật bút pháp lãng mạn.
Ở “Xuân Tóc Đỏ cứu quốc”, những quan hệ xã hội và lối sống được phơi bày bằng tình huống, lời kể trào phúng. Sự phóng đại gây cười không tự làm mất việc phản ánh, phê phán hiện thực.
Vì vậy, không thể chỉ thấy hai văn bản cùng nói về chiến tranh rồi gán cùng phong cách. Cần chỉ ra cách nhìn và phương tiện thể hiện riêng.
Củng cố kiến thức
Ví dụ dùng căn cứ nào để phân biệt “Cảm hoài” với “Tây Tiến”?
Cùng đề tài không bảo đảm cùng cách thể hiện.
Đúng: phong cách gắn với cách nhìn và thể hiện.
Tên tác giả không phải biểu hiện được phân tích.
Thiên nhiên có thể được thể hiện rất khác nhau.
Lời giải
Đáp án B. Ví dụ nêu tính hàm súc, phép đối ở một bài và cảm xúc, hình tượng lãng mạn ở bài kia. Đó là căn cứ nghệ thuật cụ thể, khác việc xếp theo đề tài chung.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào phù hợp việc đọc “Xuân Tóc Đỏ cứu quốc” trong ví dụ?
Phóng đại là một phương tiện thể hiện, không tự xóa quan hệ với đời sống.
Cần giải thích bằng chi tiết.
Tình huống gắn với những quan hệ đang được phơi bày.
Đúng: xét chức năng cụ thể của phương tiện nghệ thuật.
Lời giải
Đáp án D. Tác phẩm dùng sự phóng đại và tiếng cười để làm lộ những nghịch lí xã hội. Phân tích phải cho thấy tác dụng ấy, không đặt hiện thực và trào phúng thành hai khả năng loại trừ nhau.