Gọi tên biện pháp rồi phải giải thích tác dụng
Khi lời kể dùng cách gọi trang trọng cho hành vi đáng chê, sự không tương xứng có thể tạo nói mỉa. Khi một cụm từ gắn những ý nghĩa tưởng không thể đi cùng nhau, cần xét khả năng tạo nghịch ngữ.
Nhận xét có sức thuyết phục cần làm rõ đối tượng bị phê phán và điều cách diễn đạt khiến người đọc nhận ra, thay vì chỉ nói chung rằng câu văn sinh động.
Một danh hiệu không tương xứng
Ngữ liệu giả định do BTVN biên soạn:
“Sau khi tranh hết công lao của nhóm, vị anh hùng khiêm tốn ấy vẫn than rằng chẳng ai biết ghi nhận mình.”
Cách gọi “vị anh hùng” có vẻ tôn vinh, nhưng đặt cạnh việc tranh công lại ngầm chê nhân vật: đó là nói mỉa. Từ “khiêm tốn” đối chọi với hành vi và lời than, làm bật sự khiêm nhường giả tạo.
Sự đối chọi ở đây được nhận ra trong quan hệ với cả câu, không chỉ từ hai từ trái nghĩa đứng cạnh nhau. Nói mỉa và cách diễn đạt nghịch ngữ cùng giúp lột tả thói tham công nhưng vẫn muốn được xem là đức độ.
Củng cố kiến thức
Phân tích nào giải thích đúng tác dụng cách gọi vị anh hùng trong ngữ liệu?
Đúng: cần đặt danh hiệu cạnh hành vi.
Ngữ liệu không có sự việc cứu người.
Đây là cách gọi đánh giá, không phải tên riêng.
Sự không tương xứng tạo thái độ mỉa mai.
Lời giải
Đáp án A. Cách gọi tôn vinh được đặt ngay sau việc tranh công lao. Sự trái ngược khiến người đọc hiểu đây là lời khen giả nhằm chê, không phải xác nhận phẩm chất anh hùng. Tác dụng nổi bật là phơi bày sự không xứng đáng với danh hiệu.
Củng cố kiến thức
Muốn giải thích nét nghịch ngữ của từ khiêm tốn trong câu, cần làm gì?
Số tính từ không xác định quan hệ nghĩa.
Đổi thái độ sẽ làm mất điều câu đang thể hiện.
Đúng: sự mâu thuẫn được làm rõ từ quan hệ toàn câu.
Tách ngữ cảnh sẽ mất căn cứ nhận diện.
Lời giải
Đáp án C. Khiêm tốn gợi không tự đề cao, trong khi nhân vật tranh hết công lao và còn than chưa được ghi nhận. Hai phía đối chọi làm rõ vẻ đức độ giả. Căn cứ nằm ở từ trong quan hệ với hành vi và lời nói, không ở số lượng từ hoặc loại từ.