Lời kể có thể đưa nhiều cảm nhận lại gần nhau
Ngôi kể cho biết người kể xưng “tôi” ở ngôi thứ nhất hay kể về các nhân vật ở ngôi thứ ba; điểm nhìn là vị trí quan sát, cảm nhận. Trong đoạn trích “Mùa lá rụng trong vườn”, người kể ngôi thứ ba có thể cho biết phản ứng của nhiều người và đi vào dòng tâm tưởng ông Bằng. Ngôi kể không đổi nhưng cách tiếp cận nhân vật có thể chuyển.
Thái độ của lời kể cần nhận ra qua giọng điệu, từ ngữ và cách chọn chi tiết. Đi theo cảm nhận một nhân vật không tự có nghĩa tán thành mọi việc nhân vật làm. Muốn nhận xét sự đồng cảm phải có bằng chứng về cách lời kể thể hiện đối tượng.
Chi tiết báo hiệu gợi một vấn đề còn được triển khai ở phần khác. Nó tạo tò mò và liên kết trong tác phẩm dài, nhưng chưa tự giải thích trọn nguyên nhân hay kết cục. Suy luận cần dùng mức khẳng định phù hợp với những gì đã đọc.
Một cảnh ấm áp vẫn giữ nỗi lo
Phân tích do BTVN biên soạn theo SGK:
Lời kể cho biết sự ngạc nhiên của Phương, ý nghĩ của Luận, sự vui mừng của những người đón Hoài; đến bàn thờ lại mở vào kí ức ông Bằng. Cách dịch chuyển này làm cuộc sum họp hiện lên từ nhiều phía, không chỉ như một chuỗi hành động bên ngoài.
Hoài nhắc chuyện Cừ khiến mình lo ông buồn. Trong lời khấn, ông Bằng bỏ qua tên Cừ; Luận bấm tay Đông và biến sắc. Các chi tiết cho thấy gia đình có điều chưa yên, đồng thời gợi người đọc tìm hiểu quan hệ ấy ở phần khác.
Có thể nhận xét rằng niềm vui đoàn tụ đi cùng tín hiệu rạn nứt. Chỉ từ cảnh này, chưa thể tự xác định đầy đủ lỗi của Cừ hoặc kết luận gia đình sẽ tan vỡ. Nhan đề gợi sự biến đổi, phôi pha trong một không gian gia đình; cần đọc tiếp tác phẩm để phát triển cách hiểu, không xem nhan đề là lời báo một kết cục duy nhất.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào phù hợp với sự dịch chuyển được nêu?
Ngôi kể và điểm nhìn không đồng nhất.
Ví dụ có phản ứng và dòng tâm tưởng.
Đúng: phân biệt hình thức kể với nơi hướng cảm nhận.
Không có căn cứ đồng nhất tác giả với vai trong truyện.
Lời giải
Đáp án C. Trước hết xác định người kể không xưng tôi trong cảnh. Tiếp đó xét điều lời kể mở ra: cảm nhận của Phương, Luận và tâm tưởng ông Bằng. Việc đi tới nhiều ý thức là thay đổi hướng tiếp cận, không tự là đổi ngôi kể.
Củng cố kiến thức
Từ chi tiết bỏ tên Cừ và phản ứng Luận, kết luận nào có giới hạn hợp lí?
Đúng: nhận ra tín hiệu mà không tự quyết nguyên nhân, kết cục.
Chi tiết chưa xác nhận điều này.
Không có kết cục ấy trong căn cứ được nêu.
Không gán nội dung tự thêm cho nguồn.
Lời giải
Đáp án A. Hai chi tiết lệch khỏi không khí vui chung tạo tín hiệu có điều chưa yên. Chúng hỗ trợ nhận xét về nỗi lo và vai trò gợi mở. Muốn nêu đầy đủ nguyên nhân hay kết cục phải có căn cứ từ phần tác phẩm tiếp theo, không nâng một tín hiệu thành sự xác nhận.