Cảm xúc cần một cách biểu hiện
Nguyễn Đình Thi tìm đầu mối của thơ trong rung động của tâm hồn trước cuộc sống. Rung động được biểu hiện qua hình ảnh, ngôn ngữ và nhịp điệu để có thể tác động tới người đọc. Trong cách nhìn ấy, ý tưởng không tồn tại như một lời khái quát khô mà gắn với cảm xúc và hình ảnh.
Chữ trong thơ vừa gọi sự vật vừa gợi những lớp nghĩa, liên tưởng rộng hơn. Nhạc điệu không chỉ do vần hoặc quy luật bằng–trắc; còn có nhịp của hình ảnh, tâm trạng và sự vận động ý nghĩa. Vì vậy, cần đọc cách ngôn ngữ được tổ chức chứ không chỉ đếm tiếng, tìm vần.
Cuối văn bản, tác giả bàn khả năng dùng nhiều hình thức, kể cả thơ tự do và không vần. Ông không xem một hình thức có sẵn là điều kiện duy nhất, nhưng cũng không coi nhẹ sự lựa chọn, tự kiểm soát của người viết. Không có vần không đồng nghĩa với đặt từ ngữ tùy tiện.
Một cảnh trở thành tâm trạng
Phân tích do BTVN biên soạn theo cách Nguyễn Đình Thi đọc câu Kiều của Nguyễn Du được dẫn trong SGK:
“Chim hôm thoi thót về rừng”.
Không chỉ xác định có chim về rừng. Từ hôm gợi thời điểm chiều tối; thoi thót gợi tiếng chim thưa, không liền mạch. Khi đọc, Nguyễn Đình Thi cảm nhận nhịp phập phồng của buổi chiều, như sự sống và hơi thở đang tắt dần. Ông không dừng ở việc gọi tên cảnh vật mà giải thích sức gợi của từ ngữ và âm điệu.
Ví dụ cho thấy hình ảnh và âm điệu tham gia biểu hiện cảm xúc. Tuy vậy, cảm nhận của từng người đọc không bắt buộc giống hệt nhau; cách hiểu cần được giải thích bằng những dấu hiệu trong câu. Việc thơ còn gợi nghĩa không có nghĩa được gán bất cứ câu chuyện nào cho dòng thơ.
Củng cố kiến thức
Cách đọc nào theo sát ví dụ?
Tên sự vật chưa giải thích hiệu quả biểu đạt.
Hình ảnh, từ ngữ là cách cảm xúc được biểu hiện.
Cảm nhận có thể khác nhưng cần căn cứ.
Đúng: giải thích quan hệ hình thức–cảm xúc.
Lời giải
Đáp án D. Trong ví dụ, hình ảnh không chỉ cung cấp dữ liệu về cảnh mà còn có âm điệu và sắc thái. Phải chỉ ra các dấu hiệu cùng gợi cảm giác thế nào; đó là cách nối quan niệm của Nguyễn Đình Thi với một trường hợp cụ thể.
Củng cố kiến thức
Cách hiểu nào phù hợp với phần bàn hình thức thơ?
Đúng: giữ cả sự đa dạng và yêu cầu nghệ thuật.
Tác giả mở rộng khả năng biểu hiện.
Sự lựa chọn hình thức vẫn cần tự kiểm soát.
Xuống dòng không tự bảo đảm hiệu quả.
Lời giải
Đáp án A. Văn bản không đặt vần làm điều kiện duy nhất. Nhưng sự tự do không xóa vai trò hình ảnh, nhạc điệu và sức tác động tới người đọc. Các phương án còn lại hoặc thu hẹp hình thức hoặc hiểu tự do thành tùy tiện.