Không chỉ xem có số hay có tên chuyên gia
Độ tin cậy cần được xem từ nguồn và cách thu thập: ai cung cấp, dựa vào quan sát hay tài liệu nào, đối tượng và phạm vi là gì, có thể đối chiếu ở đâu. Một tên tuổi hoặc con số không tự thay cho việc kiểm các căn cứ ấy.
Tính mới cần gắn với mục đích sử dụng. Dữ liệu lịch sử có giá trị khi tìm hiểu một giai đoạn, nhưng không tự mô tả tình hình hiện nay. Một khảo sát mới cũng chưa chắc phù hợp nếu nói về đối tượng khác với điều đang bàn.
Cần tách dữ kiện với cách diễn giải. Hai việc cùng xuất hiện chưa đủ chứng minh một việc gây ra việc kia. Khi các nguồn khác nhau, nên kiểm thời điểm, đối tượng, cách thu thập và cách tính trước khi chọn nguồn thuận với ý mình.
Số lượt mượn tăng chưa giải thích nguyên nhân
Ví dụ giả định do BTVN biên soạn:
Sổ thư viện ghi 80 lượt mượn trong tháng trước và 100 lượt trong tháng này. Đúng lúc đó, trường đặt thêm một bảng giới thiệu sách. Báo cáo có thể nêu số lượt mượn tăng trong hai tháng được ghi, nhưng chưa đủ kết luận bảng giới thiệu là nguyên nhân duy nhất.
Cần xem cách ghi lượt có đổi không, lịch học và thời gian mở cửa có khác không, có hoạt động đọc khác cùng diễn ra không. Cũng không đổi 100 lượt thành 100 người khác nhau nếu một người có thể mượn nhiều lần.
Cách diễn đạt phù hợp là: số lượt tăng trong thời gian có bảng giới thiệu; cần thêm thông tin để đánh giá tác động của bảng. Kết luận này giữ đúng điều đã biết và điều chưa đủ căn cứ.
Củng cố kiến thức
Từ ví dụ, điều nào có thể khẳng định trực tiếp theo sổ ghi?
Chưa loại được các yếu tố khác.
Lượt không đồng nghĩa số người khác nhau.
Không có dữ liệu về những tháng sau.
Đúng: đây là dữ kiện được cung cấp.
Lời giải
Đáp án D. Sổ cho biết số lượt của hai tháng. Có thể nhận ra mức tăng, nhưng chưa biết số người riêng biệt, nguyên nhân duy nhất hay kết quả tương lai. Cần giữ đúng đơn vị lượt khi diễn giải.
Củng cố kiến thức
Khi hai khảo sát đưa kết quả khác nhau về việc đọc sách, nên làm gì trước?
Đúng: xác định vì sao kết quả có thể khác.
Mới hơn chưa bảo đảm phù hợp hơn.
Cách chọn ấy dễ bỏ qua căn cứ trái ý.
Khác phạm vi có thể dẫn tới kết quả khác hợp lí.
Lời giải
Đáp án A. Kết quả có thể khác do thời điểm, nhóm người hoặc phương pháp. Đối chiếu những yếu tố này mới biết hai nguồn có đang nói về cùng một vấn đề, cùng phạm vi không. Không quyết định chỉ bằng sự thuận ý.