Thái độ được thể hiện bằng nhiều phương tiện
Từ ngữ xác quyết, từ phủ định, cách gọi đối tượng và cấu trúc câu góp phần thể hiện thái độ. Các câu song song, cách lặp ý hoặc lặp từ có thể nhấn mạnh điều được khẳng định, tạo nhịp và liên kết những bằng chứng.
Trong “Tuyên ngôn Độc lập”, cách gọi, những lời đánh giá và sự lặp làm thái độ đối với hành động thực dân rõ ràng. Tuy nhiên, không mặc nhiên coi một đại từ như “chúng” luôn mang cùng thái độ trong mọi văn bản; phải đọc đối tượng và những lời đi kèm.
Khi phân tích, cần nêu phương tiện, trích hoặc diễn giải đúng biểu hiện, rồi giải thích tác dụng ở đoạn. Khi viết, cần dùng mức xác quyết phù hợp với căn cứ, không thêm những từ mạnh để che chỗ chưa chứng minh.
Sửa mức khẳng định khi căn cứ còn hẹp
Ví dụ giả định do BTVN biên soạn, không phải kết quả khảo sát thực:
Một nhóm hỏi mười học sinh trong lớp về hoạt động đọc rồi viết: “Chắc chắn tất cả học sinh trong trường đều thích hoạt động này.” Từ xác quyết và phạm vi toàn trường vượt quá dữ liệu nhóm có. Cách nói mạnh không làm phạm vi khảo sát rộng hơn.
Có thể sửa thành: “Trong mười học sinh được hỏi, tám học sinh cho biết thích hoạt động; nhóm chưa có dữ liệu đại diện toàn trường.” Câu vẫn khẳng định kết quả ghi nhận, nhưng nêu rõ giới hạn.
Đối với văn bản có lập luận, cần xem lời xác quyết được bằng chứng nào nâng đỡ. Việc gọi tên từ nhấn mạnh là bước đầu, chưa đủ đánh giá sức thuyết phục.
Củng cố kiến thức
Vì sao câu đầu trong ví dụ cần sửa?
Đúng: cần nối cách nói với phạm vi bằng chứng.
Từ có thể phù hợp khi đủ căn cứ.
Có thể nêu kết quả, nhưng phải đúng phạm vi.
Giới hạn không đồng nghĩa dữ liệu không có giá trị.
Lời giải
Đáp án A. Nhóm chưa có dữ liệu đại diện toàn trường mà kết luận về tất cả học sinh. Sửa cần giữ kết quả của nhóm được hỏi và nêu giới hạn, không chỉ thay một từ cho nhẹ đi.
Củng cố kiến thức
Khi gặp cách lặp, câu song song trong lập luận, cách phân tích nào phù hợp?
Số lần không tự chứng minh nội dung.
Bằng chứng vẫn là căn cứ quan trọng.
Đúng: giải thích tác dụng trong đoạn cụ thể.
Tác dụng cần gắn ngữ cảnh.
Lời giải
Đáp án C. Lặp và song song có thể làm rõ, nhấn mạnh một quan hệ, tạo sức biểu cảm. Muốn nhận xét thuyết phục phải nói quan hệ nào và nó gắn với bằng chứng ra sao, không lấy hình thức thay tính đúng.