Tính phi hư cấu không có nghĩa không có góc nhìn
Hồi kí kể lại những sự việc quá khứ mà người viết đã tham dự, chứng kiến hoặc có trải nghiệm liên quan. Tác giả thường kể ở ngôi thứ nhất, nối sự kiện với ấn tượng, cảm xúc và đánh giá khi nhìn lại.
Tính phi hư cấu thể hiện ở việc hướng tới những người, việc có thật. Tuy vậy, hồi kí không phải bản ghi tự động toàn bộ quá khứ: trí nhớ có giới hạn, người viết lựa chọn, sắp xếp và diễn giải từ điểm nhìn của mình. Dấu hiệu không nhớ rõ cần được giữ khi thuật lại, không tự nâng thành lời chính xác từng chữ.
Khi đọc, tìm mốc thời gian, địa điểm, người tham dự và vị trí của người kể; sau đó xem điều gì để lại ấn tượng, nhận xét hiện tại làm nổi bật ý nghĩa nào. Có cảm xúc không tự làm hồi kí thành truyện hư cấu.
Một sự kiện và hai lớp thời gian
Phân tích do BTVN biên soạn theo “Bước vào đời” của Đào Duy Anh:
Người viết nhìn lại tuổi trẻ từ thời điểm cuối đời. Cuộc đón tiếp Phan Bội Châu ở Đồng Hới cuối năm 1925 thuộc quá khứ được nhớ lại; nhận xét sự kiện định hướng cuộc đời thể hiện ý nghĩa người viết thấy khi hồi tưởng.
Ở lời phát biểu của cụ Phan, người kể thừa nhận không nhớ rõ mọi điều, chỉ còn một số ý và ấn tượng. Thuật lại đúng cần giữ giới hạn ấy. Không biến phần nhớ mang máng thành một bản chép toàn văn phát biểu.
Sự kiện, dấu vết cảm xúc và lời tự nhìn lại cùng tạo giá trị hồi kí. Ngôi kể tôi giúp thấy trải nghiệm trực tiếp, không có nghĩa người kể biết mọi suy nghĩ của tất cả người khác.
Củng cố kiến thức
Vì sao cần giữ chi tiết người kể không nhớ rõ mọi lời phát biểu?
Đúng: giữ mức xác quyết mà văn bản thể hiện.
Giới hạn không xóa giá trị trải nghiệm được ghi lại.
Cảm xúc và tính phi hư cấu có thể cùng tồn tại.
Không có căn cứ để tự thêm lời.
Lời giải
Đáp án A. Người kể đã phân biệt điều nhớ rõ với ấn tượng còn lại. Đọc, thuật lại cần giữ sự phân biệt ấy để không đổi một hồi ức có giới hạn thành lời tường thuật chính xác tuyệt đối.
Củng cố kiến thức
Hai lớp thời gian trong ví dụ là gì?
Quan hệ hồi tưởng làm hai lớp liên kết.
Việc nhìn lại diễn ra từ thời điểm khác.
Đúng: phân biệt thời sự việc với thời hồi tưởng.
Ví dụ không xác minh một sự kiện tương lai.
Lời giải
Đáp án C. Sự kiện đã xảy ra lúc trẻ, còn sự đánh giá được trình bày từ vị trí nhìn lại. Nhận diện hai lớp ấy giúp hiểu hồi kí vừa tái hiện quá khứ vừa cho thấy nhận thức của người viết.