Mỗi hình thức lời văn có một vai trò
“Hải khẩu linh từ” không chỉ kể nối tiếp các sự việc. Tác phẩm còn có câu đối, thơ, tờ biểu, thư trao đổi và nhiều lời đối thoại. Chúng vừa phù hợp môi trường cung đình, vừa giúp nhân vật trực tiếp bộc lộ tài năng, suy nghĩ và điều muốn bảo vệ.
**Biền văn** là lời văn có những vế sóng đôi, cân xứng về cấu trúc và nhịp điệu. Kết hợp với điển cố, cách viết ấy tạo sắc thái trang trọng, hàm súc. Tác dụng không chỉ ở vẻ đẹp của lời: câu đối làm rõ tài ứng đối; tờ biểu trình bày lời khuyên; thư trao đổi đưa vấn đề công lí vào quan hệ giữa những người đứng đầu.
Khi phân tích ngôn ngữ, cần nêu hình thức cụ thể rồi giải thích nó giúp thể hiện nhân vật hoặc thúc đẩy câu chuyện ra sao. Chỉ nói lời văn “trau chuốt, sinh động” thì chưa làm rõ nét riêng của tác phẩm.
Thư trao đổi vừa thể hiện thái độ vừa thúc đẩy sự việc
Vua Lê Thánh Tông gửi thư xuống thủy phủ sau khi nghe Bích Châu giãi bày. Lời thư đặt vấn đề về người bị oan và trách nhiệm của bên cai quản. Quảng Lợi vương hồi đáp bằng thái độ tiếp nhận, thừa nhận sơ suất, rồi cho xử lí sai phạm.
Thư từ dùng lời lẽ trang trọng, phù hợp quan hệ giữa hai người đứng đầu. Nhưng đây không phải phần trang trí tách khỏi cốt truyện: **từ giãi bày chuyển sang trao đổi chính thức, rồi từ trao đổi chuyển sang hành động xét tội**.
Nhờ để nhân vật trực tiếp lên tiếng, tác phẩm làm rõ cách ứng xử và quan niệm về phép nước. Hình thức thư trong thế giới kì ảo còn khiến thủy phủ mang dáng dấp một bộ máy cai trị của con người.
Củng cố kiến thức
Trong ví dụ, hình thức thư trao đổi góp phần làm rõ điều gì?
Nỗi oan vẫn thúc đẩy việc trao đổi.
Đúng: hình thức lời văn gắn với quan hệ và diễn biến.
Giao lạm quyền khác với người tiếp nhận và chấn chỉnh.
Thư dẫn tới việc xét tội cụ thể.
Lời giải
Đáp án B. Lời thư phù hợp địa vị của những người trao đổi và chuyển vấn đề từ lời giãi bày sang yêu cầu xử lí. Cần nối hình thức ngôn ngữ với nhiệm vụ của nó trong truyện.
Củng cố kiến thức
Cách nhận xét nào giải thích cụ thể tác dụng của câu đối ở đầu truyện?
Tác phẩm phối hợp nhiều hình thức lời văn.
Tình huống ứng đối giới thiệu tài năng.
Ứng đối và thực hiện lời khuyên là hai sự việc khác nhau.
Đúng: nêu cả phẩm chất lẫn sự việc liên quan.
Lời giải
Đáp án D. Bích Châu đáp lại câu đối của vua, thể hiện sự thông minh và am hiểu ngôn từ. Tên Phù Dung cũng gắn với lời đáp ấy. Câu đối vì thế tham gia cách giới thiệu và xây dựng nhân vật.