Nhận ra giá trị qua cách tác phẩm tác động
Giá trị nhận thức thể hiện ở việc văn học giúp hiểu đời sống, con người và chính mình. Không chỉ cung cấp sự kiện, tác phẩm còn mở ra những cảm xúc, lựa chọn và quan hệ mà người đọc có thể chưa trải nghiệm.
Giá trị giáo dục thể hiện ở khả năng nuôi dưỡng tình cảm, giúp suy nghĩ về cách sống và tự điều chỉnh. Sức tác động thường đến qua hình tượng, tình huống, cảm xúc; không nhất thiết là một lời khuyên nói thẳng.
Giá trị thẩm mĩ gắn với khả năng cảm nhận cái đẹp trong đời sống và trong nghệ thuật: ngôn từ, hình ảnh, nhịp điệu, kết cấu,… Tác phẩm còn lưu giữ, bồi đắp những giá trị văn hóa qua cách cảm, cách nghĩ và lựa chọn của con người. Các giá trị có thể đan xen. Khi nhận xét, cần nêu chi tiết và giải thích tác dụng, không lấy các tên gọi thay cho phân tích.
Một hành động có nhiều sức gợi
Phân tích do BTVN biên soạn từ đoạn “Trở về” của Hemingway trong SGK:
Ma-nô-lin mang cà phê và chăm sóc Xan-ti-a-gô sau chuyến biển. Hành động này giúp hiểu quan hệ gắn bó giữa hai người, đồng thời khơi gợi sự trân trọng, cảm thông với một con người đang kiệt sức.
Nhận thức về tình người và tác động tới tình cảm không tách rời cách kể: những việc nhỏ được trình bày giản dị, không cần một lời giảng dài về lòng tốt. Vì vậy, phân tích giá trị cần nhìn cả điều được thể hiện và hình thức thể hiện.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào trong ví dụ tập trung vào giá trị giáo dục?
Nhận xét này tập trung vào hiểu biết.
Đúng: nói về tác động tới tình cảm và cách ứng xử.
Nhận xét này tập trung vào hình thức nghệ thuật.
Nhận xét này tập trung vào việc hình dung tình cảnh.
Lời giải
Đáp án B. Nhận xét hướng tới tình cảm cảm thông mà hành động chăm sóc gợi ra. Đó là phương diện giáo dục. Căn cứ là hành động cụ thể, không phải một lời khen chung về nhân vật.
Củng cố kiến thức
Muốn làm rõ giá trị thẩm mĩ của đoạn kể, cần bổ sung điều gì?
Chưa làm rõ hình thức nghệ thuật.
Số trang không giải thích cái đẹp.
Đúng: nối hình thức với sức tác động.
Người đọc có thể cảm nhận khác nhau.
Lời giải
Đáp án C. Giá trị thẩm mĩ cần được giải thích từ hình thức nghệ thuật. Ở đây, lời kể tiết chế và những hành động nhỏ góp phần tạo sức gợi. Chỉ liệt kê bài học chưa cho thấy nét đẹp của cách kể.