Không chỉ thay một từ khó bằng từ dễ
Phân tích điển cố cần thấy điều lời văn có thêm nhờ liên tưởng. Có thể thử diễn giải nghĩa trực tiếp, rồi đối chiếu: lời gốc gợi thêm không gian, cảm xúc, sắc thái hay cách nhìn nào? Cách thử này giúp nhận xét cụ thể hơn lời khen “làm câu văn sinh động”.
Trong ngữ liệu “Muối của rừng” được dẫn ở phần Thực hành tiếng Việt, Hoa Quả Sơn và Thủy Liêm Động gợi những địa danh trong “Tây du kí”. Đặt vào cảnh rừng và đàn khỉ, các tên gọi mở lớp liên tưởng tới một thế giới vừa quen qua truyện xưa vừa huyền hoặc.
Đó là quan hệ giữa văn bản mới với một văn bản đã có, không phải thông tin xác định vị trí địa lí của khu rừng. Khi đánh giá, cần nói rõ tác dụng ở đoạn chứa điển cố, không suy thành toàn bộ truyện đã vay mượn cốt truyện “Tây du kí”.
So với cách nói chỉ tả nơi chốn
Phân tích do BTVN biên soạn:
Nếu thay các tên gợi “Tây du kí” bằng cách nói chung “một vùng núi có hang và nhiều khỉ”, thông tin về nơi chốn còn lại, nhưng lớp liên tưởng tới thế giới truyện xưa giảm đi. Chính liên tưởng ấy góp phần làm cảnh rừng có sắc thái huyền hoặc, phù hợp không khí kì lạ của câu chuyện.
Nhận xét cần giữ mức độ: các tên gọi gợi một không gian văn học đã quen thuộc, chứ không đủ chứng minh tác giả lấy nguyên toàn bộ tình tiết hoặc xác định khu rừng là địa điểm có thật trong “Tây du kí”.
Từ ví dụ có thể học cách viết một câu đủ căn cứ: “Hai địa danh gợi thế giới của truyện xưa, khiến cảnh rừng và đàn khỉ được nhìn qua một lớp liên tưởng huyền hoặc.”
Củng cố kiến thức
Tác dụng nào được làm rõ qua việc đối chiếu trong ví dụ?
Điển cố không phải dữ liệu tọa độ.
Không có căn cứ cho việc thay toàn bộ cốt truyện.
Đúng: tác dụng được giải thích bằng lớp liên tưởng.
Việc gợi truyện xưa tạo một liên hệ.
Lời giải
Đáp án C. Cách diễn giải trực tiếp vẫn nói được nơi có núi, hang, khỉ nhưng giảm liên tưởng tới “Tây du kí”. Sự khác biệt giúp giải thích sức gợi của điển cố; không phải xác định địa điểm hoặc chứng minh vay nguyên cốt truyện.
Củng cố kiến thức
Kết luận nào vượt quá căn cứ trong ví dụ?
Đúng: hai dấu hiệu không đủ chứng minh sự vay nguyên toàn bộ.
Đây là nhận xét được ví dụ hỗ trợ.
Đây là bước cần thiết.
Đây là tác dụng đang được đối chiếu.
Lời giải
Đáp án A. Bằng chứng về điển cố hỗ trợ nhận xét liên tưởng tới tác phẩm khác. Khẳng định vay nguyên cốt truyện là nhận xét lớn hơn, đòi hỏi đối chiếu riêng; không thể suy ngay từ hai tên gọi.