Âm thanh được nhìn, cảm và suy tưởng
Tiếng đàn trong bài không chỉ được nghe: nó còn được hình dung bằng màu nâu, sắc xanh, hình tròn, sự vỡ tan và máu. Sự chuyển đổi giữa các miền cảm giác làm âm thanh trở nên như có hình thể, sức sống và số phận. Cần giải thích từng chặng trong mạch đau thương, không chỉ gọi tên chuyển đổi cảm giác.
Tiếng đàn còn gắn với người nghệ sĩ và những giá trị nghệ thuật, tự do mà người ấy theo đuổi. Hình ảnh cỏ mọc hoang gợi sức sống tiếp tục lan tỏa, không dễ bị hủy diệt. Trăng, nước mắt, đáy giếng và cây đàn ở phần sau tiếp tục mở liên tưởng về thương tiếc, vẻ đẹp và sự bất tử.
Những hình ảnh đa nghĩa không bắt buộc được giải thích hết bằng một câu. Phân tích có thể chọn một quan hệ nổi bật rồi nêu rõ căn cứ. Không coi mọi cách hiểu đều đúng như nhau nếu không phù hợp văn bản; cũng không biến một cách hiểu có căn cứ thành chiếc khóa duy nhất cho toàn bài.
Từ tiếng đàn bị tổn thương đến sự tiếp tục
Phân tích do BTVN biên soạn theo “Đàn ghi ta của Lor-ca”:
Ở đoạn về cái chết, âm thanh chuyển qua những hình ảnh màu sắc, hình khối rồi sự tan vỡ, máu chảy. Cách liên kết làm nỗi đau của người nghệ sĩ thấm vào chính tiếng đàn: âm nhạc không đứng ngoài bi kịch.
Sau đó, hình ảnh tiếng đàn như cỏ mọc hoang đặt một sức sống tự nhiên bên cạnh ý định chôn cất. Có thể đọc đó là sự tiếp tục của nghệ thuật và khát vọng tự do dù con người đã mất. Cách đọc này được hỗ trợ bởi việc tiếng đàn còn trở lại và bởi mạch tưởng niệm.
Nếu hiểu hoàn toàn theo nghĩa đen rằng cây đàn bị chảy máu hoặc âm thanh biến thành cây cỏ, sẽ bỏ qua sự chuyển đổi cảm giác và nghĩa biểu tượng. Nếu chỉ viết “nghệ thuật bất tử”, lại thiếu việc giải thích các hình ảnh đã tạo nên ý ấy.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào giải thích được cách hình dung âm thanh trong ví dụ?
Đúng: nối hình thức liên tưởng với cảm xúc và hình tượng.
Không hiểu phép biểu hiện theo nghĩa đen.
Cần xét sự chuyển đổi trước và sau cái chết.
Còn phải giải thích tác dụng trong ngữ cảnh.
Lời giải
Đáp án A. Xác định âm thanh được biểu hiện bằng những thuộc tính thường thuộc thị giác, hình thể; sau đó đặt sự vỡ tan, máu vào đoạn về bi kịch. Nhờ vậy, lời phân tích giải thích được nỗi đau thay vì chỉ liệt kê thuật ngữ.
Củng cố kiến thức
Cách đọc nào có căn cứ đối với hình ảnh cỏ mọc hoang?
Tiếng đàn được so sánh với cỏ, không phải chỉ kể cảnh vật.
Sức mọc, lan tỏa hỗ trợ cách hiểu về sự tiếp tục.
Đúng: có mối liên hệ với mạch tưởng niệm và âm vang.
Hình ảnh vẫn liên kết với tiếng đàn và số phận Lor-ca.
Lời giải
Đáp án C. Đọc hình ảnh trong quan hệ với chôn cất và sự tiếp tục của tiếng đàn. Sức mọc tự nhiên, lan tỏa hỗ trợ liên tưởng về nghệ thuật còn sống; không từ đó phủ nhận cái chết hoặc áp nghĩa ấy cho mọi hình ảnh cỏ.