Không tách một câu thành lời khuyên tuyệt đối
Trong “Cảm hứng và sáng tạo”, Nguyễn Trần Bạt bàn vai trò của văn hóa trong việc truyền cảm hứng và vai trò của cảm hứng đối với sáng tạo. Văn bản đồng thời đặt cảm hứng trong quan hệ với trí tuệ, tự do và sự đa dạng của đời sống tinh thần.
Khi thực hành đọc, trước hết khái quát ý của từng phần, sau đó tìm quan hệ. Một ý khẳng định giá trị của cảm hứng có thể được ý tiếp theo bổ sung hoặc giới hạn: cảm hứng cần được nuôi dưỡng, nhưng không vì thế mà loại bỏ lí trí. Nhận xét toàn văn phải giữ những bước điều chỉnh ấy.
Lời nhận định trong một văn bản nghị luận là quan điểm cần tìm hiểu và đánh giá bằng căn cứ. Không biến mỗi câu khái quát thành quy luật tuyệt đối về tâm lí, hoặc dùng nó để chẩn đoán một người không có cảm hứng là lười biếng.
Cảm hứng và lí trí không bị buộc loại trừ nhau
Phân tích do BTVN biên soạn theo văn bản thực hành đọc:
Tác giả coi cảm hứng là một nguồn thúc đẩy hoạt động sáng tạo, nhưng cũng lưu ý quan hệ giữa cảm hứng và trí tuệ. Mạch này khác với lời khuyên “cứ làm theo cảm hứng, không cần suy xét”: ý thứ hai giúp điều chỉnh cách hiểu cực đoan có thể nảy sinh từ ý thứ nhất.
Khi bàn tự do và trí tưởng tượng, văn bản mở rộng từ hoạt động cá nhân sang môi trường văn hóa tôn trọng sự đa dạng. Có thể khái quát: tác giả muốn tìm điều kiện nuôi dưỡng sáng tạo, không chỉ mô tả một phút hứng khởi của người viết hoặc họa sĩ.
Muốn trao đổi quan điểm ấy, cần chỉ rõ lập luận nào thuyết phục hoặc còn cần bằng chứng. Không quy mọi kết quả sáng tạo cho duy nhất một yếu tố, cũng không lấy một nhận xét rộng để kết luận từng trường hợp cụ thể.
Củng cố kiến thức
Quan hệ giữa cảm hứng và lí trí được đọc thế nào trong ví dụ?
Cần đọc cả bước điều chỉnh tiếp theo.
Đúng: hai mặt được đặt trong quan hệ.
Văn bản còn bàn sự đa dạng tinh thần.
Không phải phủ nhận hoàn toàn cảm hứng.
Lời giải
Đáp án B. Đọc quan hệ giúp giữ đầy đủ lập luận: cảm hứng có vai trò nhưng cần được đặt cạnh trí tuệ. Nếu chỉ giữ một vế, sẽ chuyển quan điểm đang bàn thành lời khuyên cực đoan mà ví dụ không hỗ trợ.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào giữ đúng phạm vi khi khái quát?
Không dùng nhận định rộng để chẩn đoán từng người.
Điều kiện thuận lợi không bảo đảm mọi kết quả.
Đúng: trình bày quan điểm và giữ giới hạn suy luận.
Mạch bài có nhiều yếu tố, không chỉ một.
Lời giải
Đáp án C. Khái quát phải dựa vào cả cảm hứng, trí tuệ, tự do và môi trường được bàn. Các phương án còn lại chuyển một yếu tố hoặc nhận xét thành kết luận tất yếu, bỏ các quan hệ và giới hạn của lập luận.