Nhận diện theo nhiệm vụ của đoạn
Giải thích làm rõ khái niệm, ý nghĩa hoặc nguyên nhân. Phân tích xem xét các mặt, các bộ phận và quan hệ của chúng. Chứng minh sử dụng lí lẽ, bằng chứng để làm sáng tỏ tính có cơ sở của một nhận định. So sánh đặt các đối tượng trên một phương diện để thấy giống, khác. Bình luận nhận xét, đánh giá và bàn thêm về vấn đề. Bác bỏ chỉ ra chỗ sai hoặc thiếu căn cứ của một ý kiến.
Những thao tác này có thể cùng xuất hiện trong một đoạn. Trước khi gọi tên, cần hỏi: người viết đang làm rõ nghĩa, đưa căn cứ, đánh giá hay phản bác điều gì? Một đoạn có từ “vì” không đương nhiên chỉ dùng giải thích; một câu có hai đối tượng không đương nhiên tạo thành so sánh có ý nghĩa.
Phân tích tác dụng phải nối thao tác với điều cần thuyết phục. Không dừng ở “phối hợp nhiều thao tác làm bài hay hơn” mà chỉ rõ chúng bổ sung cho nhau ra sao.
Một đoạn có thể vừa giải thích vừa bác bỏ
Đoạn minh họa do BTVN biên soạn:
“Sáng tạo là tìm ra cách làm mới có ý nghĩa đối với một công việc. Vì thế, không thể chỉ tìm sáng tạo trong các phát minh lớn. Chẳng hạn, một nhóm học sinh có thể đổi cách phân công để việc kiểm tra nguồn tài liệu được thực hiện trước khi viết báo cáo. Nếu cách tổ chức ấy giải quyết một hạn chế của nhóm, nó cũng đáng được xem xét như một cải tiến.”
Câu đầu giải thích khái niệm theo phạm vi ví dụ. Câu tiếp bác bỏ cách hiểu quá hẹp. Tình huống nhóm học sinh cụ thể hóa ý rằng cải tiến có thể xuất hiện trong việc thường ngày; đây là tình huống giả định, không phải số liệu về một nhóm có thật. Câu cuối đặt điều kiện để đánh giá: cái mới phải giúp giải quyết vấn đề, không chỉ khác lạ.
Sự phối hợp giúp chuyển từ nghĩa của khái niệm tới phạm vi vận dụng rồi tới căn cứ đánh giá. Gọi toàn đoạn là “kể chuyện” sẽ bỏ nhiệm vụ nghị luận của tình huống.
Củng cố kiến thức
Câu “không thể chỉ tìm sáng tạo trong các phát minh lớn” chủ yếu làm gì trong ví dụ?
Đúng: từ chối việc giới hạn phạm vi quá hẹp.
Phản bác chữ chỉ, không phủ nhận phát minh.
Không có hai phát minh được đối chiếu.
Không có sự kiện lịch sử đang được thuật lại.
Lời giải
Đáp án A. Chỗ bị phản bác là sự giới hạn sáng tạo vào phát minh lớn. Phạm vi được mở rộng, còn giá trị của các phát minh không bị phủ nhận. Cần xác định đúng ý kiến bị bác bỏ, tránh chuyển sang một kết luận cực đoan khác.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào giải thích được tác dụng phối hợp thao tác?
Nhiều thao tác không thay căn cứ.
Các thao tác có thể đan xen.
Cần xét chức năng trong lập luận.
Đúng: chỉ rõ phần việc của từng thao tác.
Lời giải
Đáp án D. Nhận xét phải nói được thao tác phục vụ ý nào. Việc phối hợp làm người đọc hiểu nghĩa, bỏ một giới hạn không phù hợp và hình dung cách áp dụng; không phải một cách cộng tên thuật ngữ để tăng sức thuyết phục.