Bi thương không làm mất vẻ cao cả
Văn tế thường dùng để tưởng niệm, ghi nhớ công đức người đã khuất; có thể phối hợp kể, bàn luận và bộc lộ tình cảm. Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc được viết theo thể phú Đường luật, dùng lối văn biền ngẫu: các vế cân xứng, có quan hệ nghĩa và nhịp điệu.
Khi theo dõi nội dung, có thể nhận mạch từ tôn vinh lòng nghĩa, kể hành động đến lí giải sự hi sinh và bày tỏ thương tiếc, ghi nhớ. Cách chia đoạn nhằm làm rõ mạch này, không phải một khuôn duy nhất cho mọi bài văn tế.
Bi tráng là sự kết hợp nỗi đau mất mát với vẻ mạnh mẽ, cao cả. Tiếng khóc không xóa hành động anh hùng; sự tôn vinh cũng không xóa cảnh mẹ, vợ và cộng đồng chịu mất mát.
Hai phương diện cùng hiện diện
Phân tích do BTVN biên soạn theo bản SGK:
Ở phần tưởng niệm, cảnh người mẹ khóc con, người vợ tìm chồng cho thấy hậu quả mất mát trong đời sống thân thuộc. Đặt bên nỗi buồn của cảnh vật và cộng đồng, tiếng khóc có chiều rộng, không chỉ là một lời than riêng.
Lời ca ngợi danh thơm và sự ghi nhớ tiếp tục khẳng định giá trị của lựa chọn bảo vệ quê hương. Tương quan này tạo âm hưởng bi tráng: đau vì người đã mất, kính trọng vì hành động họ đã làm.
Những lời nói về linh hồn tiếp tục giúp dân thuộc ngôn ngữ tưởng niệm và quan niệm trong bối cảnh tác phẩm. Cần đọc tác dụng tôn vinh, không biến thành thông tin thực nghiệm về thế giới sau khi chết hoặc khuyến khích tự hủy hoại ngoài đời.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào giữ được hai phương diện của âm hưởng bi tráng?
Mất mát và tiếng khóc được thể hiện rõ.
Đau thương và anh hùng có thể cùng tạo âm hưởng.
Các cảnh người thân là căn cứ quan trọng.
Đúng: không làm mất một phía của tương quan.
Lời giải
Đáp án D. Nhận những chi tiết thương tiếc, rồi đặt cạnh lời ghi nhớ và ca ngợi. Một bên cho thấy cái giá mất mát; một bên khẳng định phẩm giá. Chính sự kết hợp ấy tạo bi tráng, không phải chỉ vui vì thắng hoặc chỉ buồn vì thua.
Củng cố kiến thức
Vì sao không lấy các lời về linh hồn làm thông tin thực nghiệm?
Đúng: cần đặt lời vào thể loại và hoàn cảnh.
Người nghĩa sĩ là đối tượng tưởng niệm rõ.
Tác phẩm gắn với một tình thế lịch sử.
Chức năng lời giúp tránh hiểu sai mức khẳng định.
Lời giải
Đáp án A. Xác định đây là lời tưởng niệm người đã khuất trong văn tế. Hình dung linh hồn góp phần bộc lộ niềm tin, lòng kính trọng và khát vọng ghi nhớ. Chức năng văn học ấy khác với việc cung cấp một dữ kiện đã được quan sát, kiểm chứng thực nghiệm.