Hành động và nhịp điệu cùng làm nổi vẻ anh hùng
Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc được viết theo **thể phú Đường luật**, dùng **lối văn biền ngẫu**: những vế câu cân xứng, liên hệ về nghĩa và nhịp. Các vế có thể đối lập hoặc bổ sung cho nhau, giúp làm rõ tư tưởng và cảm xúc.
Ở đoạn chiến đấu, nhiều **động từ mạnh** được nối với từ chỉ hướng, cách thức, kết quả: đạp–lướt tới, xô–xông vào, đâm ngang–chém ngược. Sự phối hợp làm hành động hiện ra liên tiếp, dứt khoát, tạo nhịp khẩn trương.
Ngôn ngữ trang trọng của văn tế đi cùng lời dân dã, gần đời sống người nông dân Nam Bộ. Áo vải, tầm vông, rơm con cúi vừa cụ thể hóa hoàn cảnh, vừa khiến hình tượng anh hùng không xa rời những con người bình dị.
Từ cặp động từ đến sức tiến công
Phân tích do BTVN biên soạn theo đoạn chiến đấu trong SGK:
Ở hai vế có “đạp rào lướt tới” và “xô cửa xông vào”, các động từ không đứng riêng. **“Đạp”, “xô”** gợi sức mạnh phá vật cản; **“lướt tới”, “xông vào”** nhấn hướng tiến, không chùn bước.
Hai vế cân xứng nối tiếp nhau làm nhịp hành động dồn dập. Cách nói coi giặc như không, liều mình trước hiểm nguy tiếp tục nhấn ý chí quả cảm. Đặt bên áo vải, vũ khí thô sơ ở phần trước, sức tiến công càng gây xúc động.
Như vậy, tác dụng không chỉ nằm ở một động từ mạnh. Chính sự phối hợp động từ, hướng tiến, vế đối và tương phản hoàn cảnh đã làm nổi hình tượng người nghĩa sĩ.
Củng cố kiến thức
Phân tích nào giải thích đầy đủ hơn cặp “đạp rào lướt tới” – “xô cửa xông vào”?
Liệt kê mới nhận diện; còn phải giải thích cách phối hợp, nhịp và ý nghĩa khắc họa.
Mỗi từ có sắc thái và vai trò khi phối hợp.
Đúng: có nhận diện, giải thích nhịp và tác dụng khắc họa.
Hướng tới–vào cho thấy tiến công, không lùi bước.
Lời giải
Đáp án C. “Đạp”, “xô” gợi sức mạnh; “lướt tới”, “xông vào” làm rõ hướng tiến. Hai vế đối nối hành động liên tục, tạo không khí khẩn trương. Đặt trong hoàn cảnh thiếu thốn, cách diễn tả ấy tôn vinh lòng dũng cảm của người nghĩa sĩ.
Củng cố kiến thức
Việc dùng những chi tiết áo vải, tầm vông, rơm con cúi có tác dụng gì?
Đúng: lời dân dã tham gia khắc họa hoàn cảnh và con người.
Tác giả làm nổi lòng quả cảm trong thiếu thốn, không chê trách người nghĩa sĩ.
Ngôn ngữ bình dân có thể phối hợp với lời trang trọng.
Đồ vật được đặt trong tương quan để làm nổi lòng quả cảm.
Lời giải
Đáp án A. Những vật quen thuộc nối người chiến đấu với cuộc sống lao động bình dị. Chúng đồng thời cho thấy trang bị thiếu thốn, làm nổi hành động vượt khó khi đặt cạnh súng đạn của giặc. Tác dụng vì vậy gắn với hình tượng, không chỉ gọi tên đồ vật.