Truyện thơ Nôm và sự tiếp biến văn học

Tiếp nhận không đồng nghĩa với sao chép

Văn học trung đại Việt Nam giao lưu với các nền văn học, đặc biệt văn học Trung Quốc: tiếp nhận chữ viết, thể loại, tư tưởng và chất liệu. Trong quá trình ấy, người viết lựa chọn, biến đổi để thể hiện đời sống và tâm hồn Việt Nam. Sự tiếp nhận đi cùng sáng tạo ấy gọi là tiếp biến. Truyện thơ Nôm là truyện được viết bằng chữ Nôm, kể sự việc bằng thơ và kết hợp bộc lộ tình cảm. Chữ Nôm là hệ thống chữ dùng để ghi tiếng Việt, được xây dựng trên cơ sở chữ Hán. Lục bát là thể thơ được nhiều truyện thơ Nôm sử dụng. Khi đọc, cần theo dõi cốt truyện, nhân vật, lời kể và lời bộc lộ nội tâm. Mô hình gặp gỡ – chia li – đoàn tụ khá quen thuộc, nhưng không phải mọi tác phẩm đều có kết thúc giống nhau. Truyện thơ Nôm không đồng nhất với truyện thơ dân gian có đời sống lưu truyền bằng lời trong cộng đồng.

Từ nguồn cốt truyện đến một tác phẩm mới

Phân tích do BTVN biên soạn theo SGK: Truyện Kiều tiếp nhận cốt truyện từ Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân, nhưng Nguyễn Du chuyển thành truyện thơ Nôm bằng lục bát. Đọc tác phẩm cần chú ý thêm ngôn ngữ thơ, tâm trạng nhân vật và cách lời kể thể hiện sự thương cảm. | Quan hệ cần nhận | Điều có thể kết luận | |---|---| | Có nguồn cốt truyện từ một tiểu thuyết | Tác phẩm có sự tiếp nhận chất liệu | | Chuyển sang thơ Nôm lục bát, tổ chức lại lời kể và diễn tả nội tâm | Sự tiếp nhận đi cùng sáng tạo nghệ thuật | Không chỉ thấy tên nguồn rồi kết luận Truyện Kiều là một bản dịch nguyên văn. Muốn so sánh chi tiết hai tác phẩm còn phải đọc cả hai bản cụ thể.

Củng cố kiến thức

Từ những căn cứ trong ví dụ, cách hiểu nào phù hợp về Truyện Kiều?

ALà bản dịch nguyên văn vì cùng có nguồn cốt truyện.BCó tiếp nhận chất liệu nhưng sáng tạo thành truyện thơ Nôm với đặc điểm nghệ thuật riêng.CLà truyện thơ dân gian vì được nhiều người thuộc.DKhông có quan hệ nào với tác phẩm được nêu làm nguồn.

Củng cố kiến thức

Khi đọc một truyện thơ Nôm, cách làm nào giúp nhận sự kết hợp tự sự và trữ tình?

AChỉ đếm số câu để đoán kết thúc.BChỉ tìm từ Hán Việt, bỏ diễn biến.CTheo dõi sự việc cùng lời kể, lời nhân vật và những đoạn thể hiện cảm xúc.DXem mọi lời trong truyện đều là lời trực tiếp của tác giả.