Sự việc được kể cùng những rung động bên trong
Đọc truyện thơ Nôm cần trả lời hai câu hỏi gắn nhau: **Điều gì đang xảy ra? Nhân vật cảm thấy và nghĩ gì trước điều ấy?** Cốt truyện cho biết diễn biến; lời kể và lời nhân vật làm rõ cách biến cố tác động tới con người.
**Lời người kể** thuật sự việc, dựng cảnh, giới thiệu hoặc nhận xét nhân vật. **Đối thoại** là lời các nhân vật trao đổi với nhau. **Độc thoại nội tâm** thể hiện suy nghĩ, cảm xúc nhân vật hướng vào chính mình; có thể hướng tới một người đang vắng mặt trong tâm tưởng.
Có lúc lời kể hòa với cách cảm, cách nghĩ của nhân vật, tạo thành **lời nửa trực tiếp**. Vì vậy, không phải mọi lời ở ngôi thứ ba đều chỉ bộc lộ thái độ của người kể. Cần xét người đang cảm nhận, ngữ cảnh và cách dùng từ.
Ngoài lời nói, cảnh vật, hình ảnh và nhịp thơ cũng giúp thể hiện tâm trạng. **Tả cảnh ngụ tình** là dùng cảnh để gợi, biểu hiện tình cảm; phải giải thích cảnh ấy gắn với tình thế nhân vật ra sao.
Các tiếng nói trong “Trao duyên”
Phân tích do BTVN biên soạn theo đoạn SGK:
Đầu đoạn, người kể dựng cảnh đêm và nỗi đau của Kiều. Tiếp đó, Vân tỉnh giấc hỏi han; Kiều nói với Vân để nhờ nối duyên với Kim Trọng. Đây là những lời được đặt trong một cuộc trao đổi giữa hai chị em.
Cuối đoạn, Kiều kêu “Ôi Kim lang! Hỡi Kim lang!”. Kim Trọng không có mặt, nên tiếng gọi không mở ra một cuộc đối thoại trực tiếp với Kim. Lời đã chuyển sang sự tự bộc lộ trong đau đớn, hướng về người yêu trong tâm tưởng. Sau đó, người kể trở lại thuật việc Kiều ngất.
Sự thay đổi tiếng nói giúp thấy biến chuyển tâm trạng: từ cố giãi bày, thuyết phục người em trước mặt đến nỗi đau riêng không còn kìm giữ được. Phân biệt lời không chỉ để gọi tên hình thức mà còn để hiểu diễn biến bên trong.
Củng cố kiến thức
Kim Trọng không có mặt trong cảnh trao duyên. Tiếng gọi “Ôi Kim lang! Hỡi Kim lang!” có vai trò gì?
Người được gọi không có mặt trong cảnh.
Lời thuộc Kiều, không phải Vân.
Người kể không phải chủ thể của tiếng gọi này.
Đúng: nhận hướng lời nói trong tình thế cụ thể.
Lời giải
Đáp án D. Tiếng gọi thuộc lời Kiều, hướng tới Kim Trọng đang vắng mặt. Vì thế cần đọc như sự tự bộc lộ trong tâm tưởng, không phải trao đổi trực tiếp. Cách chuyển lời cho thấy nỗi đau đã vượt khỏi việc thuyết phục Vân.
Củng cố kiến thức
Muốn giải thích sự kết hợp tự sự và trữ tình trong “Trao duyên”, cách triển khai nào phù hợp?
Đúng: nối diễn biến bên ngoài với cảm xúc bên trong.
Tóm tắt chưa giải thích cách biểu hiện tình cảm.
Từ ngữ cần được đọc trong tình thế trao duyên.
Các tiếng nói có vai trò khác nhau.
Lời giải
Đáp án A. Tự sự thể hiện ở tình huống và diễn biến trao duyên; trữ tình thể hiện trong lời nhờ, sự lưu luyến kỉ vật và độc thoại. Phân tích mối quan hệ ấy cho thấy sự việc phát triển cùng tâm trạng. Chỉ kể chuyện hoặc tách cảm xúc khỏi biến cố đều chưa đầy đủ.