Nhận giá trị từ sự việc và cách thể hiện
Truyện Kiều, còn có tên Đoạn trường tân thanh, gồm 3.254 câu lục bát. Có thể khái quát cốt truyện theo ba phần: gặp gỡ và đính ước; gia biến và lưu lạc; đoàn tụ.
Tác phẩm trân trọng tài sắc, phẩm chất, tình yêu và khát vọng của con người; thương cảm những số phận bị tổn thương bởi bất công, sức mạnh đồng tiền và quyền lực. Nhận xét về giá trị nhân đạo cần gắn với một tình huống hoặc chi tiết, không chỉ nhắc một nhãn khái quát.
Nguyễn Du làm hiện nội tâm qua đối thoại, độc thoại, lời kể và tả cảnh ngụ tình: dùng cảnh để gợi, thể hiện tâm trạng. Ngôn ngữ kết hợp vẻ trang trọng với lời nói gần đời sống. Tư tưởng và nghệ thuật không phải hai danh sách rời nhau.
Đoàn tụ không xóa hết tổn thương
Phân tích do BTVN biên soạn theo SGK:
Kiều phải rời lời đính ước để cứu gia đình, trải qua lưu lạc, rồi gặp lại người thân và Kim Trọng. Nhưng khi đoàn tụ, quan hệ với Kim chuyển thành tình bạn tri âm, không trở lại nguyên vẹn mối tình ban đầu.
Vì thế, “đoàn tụ” là một chặng của cốt truyện, chưa đồng nghĩa mọi đau khổ đã được bù đắp. Cách kết thúc khiến người đọc vừa mừng cho cuộc gặp lại vừa nghĩ tới những mất mát không thể xóa.
Trong Trao duyên, sự chuyển từ lời thuyết phục Vân sang độc thoại đau đớn cho thấy nghĩa vụ với gia đình không làm tình yêu tự biến mất. Từ cách diễn tả tâm trạng ấy có thể làm rõ sự trân trọng con người, thay vì chỉ nói Kiều là một nhân vật chịu khổ.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào giữ đúng ý nghĩa kết thúc được nêu trong ví dụ?
Quan hệ chuyển thành tình bạn tri âm, không nguyên vẹn như trước.
Đúng: cần đọc sự gặp lại cùng những mất mát.
Những trải nghiệm trước đó giúp hiểu lựa chọn ở kết thúc.
Ví dụ đã nêu cuộc gặp lại.
Lời giải
Đáp án B. Theo cốt truyện, các nhân vật gặp lại sau lưu lạc. Tiếp đó xét tính chất quan hệ: Kiều và Kim không trở lại nguyên vẹn tình yêu ban đầu. Bởi vậy phải giữ cả niềm vui đoàn tụ và những tổn thương; không coi tên chặng cốt truyện là kết luận về mọi cảm xúc.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào nối được giá trị nhân đạo với nghệ thuật trong Trao duyên?
Số câu chưa giải thích tác dụng nghệ thuật.
Các tiếng nói cần đọc theo tình thế riêng.
Nhận xét cần bằng chứng và giải thích.
Đúng: cách thể hiện tâm trạng là căn cứ cho giá trị.
Lời giải
Đáp án D. Trước hết nhận sự chuyển đổi lời nói. Giải thích: Kiều cố thu xếp lời đính ước nhưng nỗi đau dần vượt sự bình tĩnh. Qua cách làm hiện nội tâm, tác phẩm cho thấy tình cảm không dễ bị xóa bởi nghĩa vụ. Đây là mối nối cụ thể giữa nghệ thuật và giá trị nhân đạo.