Trình tự phục vụ mục đích thông tin
Thông tin có thể được sắp theo thời gian để làm rõ diễn biến; theo nhân quả để giải thích vì sao và hệ quả; theo mức quan trọng để nhấn trọng tâm; theo so sánh hoặc tương phản để nhận điểm giống, khác. Một văn bản cũng có thể phối hợp các cách ấy.
Từ chỉ thời gian, nguyên nhân, kết quả hoặc đối chiếu là dấu hiệu cần chú ý. Tuy nhiên, phải xét quan hệ nội dung: hai việc xảy ra trước–sau chưa đủ chứng minh việc trước gây ra việc sau. Những chữ “thứ nhất, thứ hai” cũng có thể chỉ đánh số, chưa tự chứng minh thứ bậc quan trọng.
Đánh giá hiệu quả cần nối trình tự với mục đích: nó giúp theo dõi một quá trình, hiểu nguyên nhân hay thấy sự khác biệt nào? Chỉ gọi tên cách sắp xếp thì chưa giải thích tác dụng.
Cùng tư liệu, khác điều cần làm rõ
Tư liệu giả định do BTVN biên soạn: thứ Hai nhóm kiểm sách; thứ Ba nhóm ghi sổ; thứ Tư nhóm mở góc đọc. Hai cách ghi được đối chiếu: sổ giấy được viết trực tiếp, bảng điện tử được nhập bằng thiết bị.
Nếu giới thiệu quá trình mở góc đọc, ba mốc thứ Hai–thứ Ba–thứ Tư tạo trình tự thời gian. Nếu làm rõ cách ghi, cần đặt sổ giấy và bảng điện tử cạnh nhau theo cùng tiêu chí thao tác.
Không thể kết luận việc kiểm sách là nguyên nhân duy nhất của mọi thay đổi chỉ vì nó diễn ra trước. Cũng không thể khẳng định cách điện tử tốt hơn trong mọi trường hợp khi tư liệu mới chỉ nói cách nhập.
Củng cố kiến thức
Để làm rõ điểm khác nhau về thao tác của hai cách ghi, nên chọn cách tổ chức nào?
Ba ngày cho thấy quá trình, chưa làm rõ cách nhập.
Độ dài tên không liên quan nội dung cần giải thích.
Đúng: cùng tiêu chí mới thấy điểm giống, khác.
Tư liệu chưa chứng minh ưu thế tuyệt đối.
Lời giải
Đáp án C. Xác định mục đích là làm rõ thao tác, rồi đối chiếu sổ giấy viết trực tiếp với bảng điện tử nhập bằng thiết bị. So theo cùng tiêu chí tránh so lệch đối tượng. Trình tự ba ngày phù hợp mục đích khác: kể quá trình mở góc đọc.
Củng cố kiến thức
Vì sao không suy ngay quan hệ nhân quả từ ba mốc ngày trong ví dụ?
Các việc đã được nêu cụ thể.
Thời gian là một cách tổ chức thông tin.
Cách tổ chức phụ thuộc mục đích.
Đúng: không đánh đồng nối tiếp với gây ra.
Lời giải
Đáp án D. Các mốc cho biết việc nào trước, việc nào sau. Muốn khẳng định nguyên nhân, cần thông tin giải thích sự tác động và điều kiện liên quan. Vì thế, nhận trình tự thời gian không có nghĩa đã chứng minh một quan hệ nhân quả.