Tìm điểm chuyển của cả bài
Khi đọc thơ tự do, cần chú ý dòng ngắn, khoảng ngắt, từ lặp và cách đặt các nhóm hình ảnh. Không có khuôn số tiếng cố định không có nghĩa tổ chức tùy tiện. Những hình thức ấy góp phần tạo nhịp và làm rõ chuyển mạch.
“Thời gian” của Văn Cao trong phần thực hành đọc đi từ sự trôi qua, khô héo, kỉ niệm chìm xuống tới những hình ảnh giữ sức sống. Muốn nhận ra cấu tứ, tìm phần nào tương phản với phần nào và điều gì nối các hình ảnh, không chỉ nói bài nhắc đến thời gian.
Tầng nghĩa của các hình ảnh về câu thơ, bài hát, đôi mắt cần được đọc cùng quan hệ khô–xanh, cạn–nước. Nhận xét về sức sống tinh thần không phải kết luận rằng mọi vật ngoài đời thoát quy luật thời gian.
Hai nhóm hình ảnh soi sáng nhau
Phân tích do BTVN biên soạn theo “Thời gian”, nguồn “Tuyển tập Văn Cao – Thơ”, NXB Văn học, 1994 như SGK:
Phần đầu gợi thời gian trôi, lá khô, kỉ niệm rơi vào một không gian cạn. Phần sau chuyển sang câu thơ, bài hát còn sức sống, rồi đôi mắt như nguồn nước. Các từ lặp đánh dấu điều được đặt riêng khỏi quá trình hao mòn ở phần trước.
Sự đối lập không chỉ nối hai bảng màu. Hình ảnh nghệ thuật và tình yêu được nhìn như nguồn nuôi dưỡng đời sống tinh thần trước sự mất mát. Có thể có những cách cảm nhận khác về đôi mắt, nhưng cần giải thích mối liên hệ với hình ảnh nước và toàn mạch. Không tự thêm một nhân vật có tiểu sử cụ thể từ đại từ trong bài.
Củng cố kiến thức
Căn cứ nào làm rõ sự chuyển mạch trong bài theo ví dụ?
Có sự thay đổi rõ giữa các nhóm.
Đúng: nêu quan hệ tương phản và hướng vận động.
Thơ tự do vẫn có tổ chức.
Năm không thay việc phân tích hình ảnh.
Lời giải
Đáp án B. Tìm các hình ảnh ở phần đầu gợi trôi đi, khô và cạn; đối chiếu phần sau gợi sức sống và nước. Sự chuyển giữa hai nhóm cùng dấu hiệu lặp làm rõ cấu tứ tương phản. Nhận xét phải dựa vào mạch, không chỉ gọi thể thơ.
Củng cố kiến thức
Nhận xét nào giữ đúng tầng nghĩa của ví dụ?
Ý nghĩa hình tượng không thành quy luật bảo quản vật.
Không có kết luận sinh học ấy.
Đúng: nối hình ảnh với giá trị tinh thần được gợi.
Không có căn cứ tự thêm danh tính.
Lời giải
Đáp án C. Nghĩa cần được suy từ đối lập hao mòn với những nguồn sức sống. Câu thơ, bài hát, đôi mắt gợi điều nuôi dưỡng tâm hồn, chứ không phủ nhận thời gian ngoài đời. Không chuyển một ý nghĩa nghệ thuật thành khẳng định vật lí hoặc tiểu sử.