Dòng sông được nhìn như một con người
Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng Phủ Ngọc Tường được SGK đọc theo đặc trưng tùy bút. Tập sách cùng tên ghi bút kí, nhưng tên thể loại trên tập sách chưa thay việc xét đặc điểm của từng văn bản. Bản trích tập trung phần đầu, không phải toàn tác phẩm.
Mạch hành trình từ thượng nguồn tới ngoại vi, vào Huế rồi rời thành phố tạo điểm tựa cho liên tưởng. So sánh và nhân hóa khiến dòng sông có vẻ phóng khoáng, dịu dàng, gắn bó và lưu luyến như một con người.
Không chỉ ghi tên biện pháp. Cần chỉ đặc điểm dòng chảy được quan sát, hình ảnh liên tưởng và cách chúng thể hiện tình cảm người viết. Liên tưởng không có nghĩa con sông thật sự suy nghĩ, yêu hoặc tự chọn đường như người.
Đọc các chặng bằng cùng một cách
Bảng phân tích do BTVN biên soạn theo đoạn SGK:
| Chặng | Cách liên tưởng | Đặc điểm được làm nổi |
|---|---|---|
| Thượng nguồn | Gợi một người con gái phóng khoáng | Sức mạnh, tự do đi cùng vẻ dịu dàng |
| Tìm về thành phố | Hành trình như tìm tới một nơi gắn bó | Đổi hướng, đường cong mang ý nghĩa tình cảm |
| Trong Huế | Nhịp chảy chậm được cảm như nhịp tình cảm dành cho thành phố | Sự êm đềm, gắn bó |
| Rời Huế | Khúc ngoặt được nhìn như gặp lại để chia tay | Lưu luyến, thủy chung |
Ví dụ, khúc đổi dòng khi rời thành phố là điểm tựa cho hình dung gặp lại người gắn bó. Từ hướng dòng đến nỗi lưu luyến là một bước liên tưởng nghệ thuật, không phải báo cáo rằng sông có ý thức. Đọc theo các chặng giúp nhận vẻ đẹp đổi khác mà vẫn thống nhất trong tình yêu xứ sở.
Củng cố kiến thức
Cách giải thích nào đúng với khúc đổi dòng ở chặng rời Huế trong ví dụ?
Đúng: giữ quan hệ quan sát–liên tưởng–tình cảm.
Nhân hóa không phải kết luận sinh học về ý thức.
Cần nối đặc điểm với hình ảnh và cảm xúc.
Đặc điểm dòng chảy vẫn là điểm tựa.
Lời giải
Đáp án A. Nhận chi tiết dòng sông đổi hướng, rồi xem người viết hình dung nó như cuộc gặp lại để chia tay. Liên tưởng làm nổi lưu luyến với Huế. Không đảo bước nghệ thuật thành chứng minh sông có ý thức hoặc xóa nền tảng quan sát.
Củng cố kiến thức
Vì sao cần đọc nhiều chặng thay vì chỉ nêu sông Hương dịu dàng?
Cần đọc đặc điểm cụ thể của hình tượng này.
Tùy bút kết hợp quan sát với cảm xúc.
Đúng: mạch hành trình cho thấy sự đa dạng và thống nhất.
Đây là các chặng trong cùng đoạn trích.
Lời giải
Đáp án C. Đặt chặng thượng nguồn, vào Huế và chia tay cạnh nhau để thấy mạnh mẽ, êm đềm, lưu luyến không phải một nét đơn nhất. Các liên tưởng nối chúng trong tình yêu, sự gắn bó của người viết. Chỉ nói dịu dàng sẽ bỏ nhiều căn cứ và sự vận động của hình tượng.