Giọng nhân vật có thể vang lên trong lời kể
Trong truyện, người kể có thể thuật sự việc bằng lời của mình nhưng đồng thời tái hiện ý thức, giọng điệu nhân vật. Đó là **lời nửa trực tiếp**: không trình bày thành lượt thoại riêng, nhưng từ ngữ và cách hỏi, cảm thán khiến người đọc nhận ra điều nhân vật đang nghĩ.
Ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết nhờ vậy cộng hưởng: lời kể vẫn thuộc văn bản viết, trong khi sắc thái nói giúp diễn tả tâm lí và giọng riêng. Cách dùng có chủ đích này khác lỗi lạc phong cách trong câu phân tích.
Khi đọc, cần xác định ai đang được kể, ý nghĩ thuộc về ai và câu đã được nói thành lời hay chưa. Không thấy câu hỏi trong truyện mà mặc nhiên cho rằng nhân vật đang hỏi người khác.
Bà cụ Tứ ngạc nhiên trước người đàn bà lạ
Phân tích do BTVN biên soạn theo đoạn “Vợ nhặt” được SGK dùng để minh họa:
Người kể thuật việc bà cụ Tứ theo Tràng vào nhà và đứng sững lại. Sau đó là những câu hỏi về người đàn bà lạ, vì sao người ấy đứng đầu giường và chào bà bằng “u”. Các câu không được tách thành lượt bà đối thoại với Tràng.
Những từ gần lời nói như “quái”, “nhỉ” và cách tự hỏi làm hiện lên sự ngỡ ngàng của bà. Giọng kể nương theo điều bà đang nghĩ nên người đọc như nghe được tiếng nói bên trong nhân vật.
Không nên sửa các sắc thái khẩu ngữ ấy theo lối một bài phân tích trang trọng: chúng đang phục vụ việc tái hiện tâm lí. Cũng không chuyển chúng thành bằng chứng bà đã nói tất cả câu hỏi ấy ra thành tiếng.
Củng cố kiến thức
Căn cứ nào trong ví dụ phù hợp nhất để nhận ra lời nửa trực tiếp?
Hình thức câu hỏi chưa đủ xác nhận đã nói ra.
Ví dụ nêu điều ngược lại.
Câu tự hỏi cho thấy ý thức nhân vật.
Đúng: lời kể tái hiện ý nghĩ, giọng điệu nhân vật.
Lời giải
Đáp án D. Phần kể đang theo bước nhìn và sự ngạc nhiên của bà cụ Tứ. Các câu hỏi, sắc thái “quái”, “nhỉ” gợi tiếng nói bên trong bà, nhưng không thành các lượt đối thoại riêng. Đó là sự kết hợp lời người kể với ý thức, giọng điệu nhân vật.
Củng cố kiến thức
Vì sao không xem các sắc thái khẩu ngữ trong ví dụ là lỗi cần loại bỏ?
Vẫn cần xét ngữ cảnh và mục đích từng kiểu văn bản.
Đúng: đây là cộng hưởng có hiệu quả nghệ thuật.
Câu hỏi ở đây có vai trò thể hiện ý nghĩ.
Nó là một cách tổ chức lời kể.
Lời giải
Đáp án B. Trong đoạn truyện, khẩu ngữ giúp người đọc cảm nhận trực tiếp sự ngỡ ngàng của bà. Nó có vai trò nghệ thuật nên khác với cách nói tùy hứng làm mơ hồ một câu phân tích. Cần xét mục đích sử dụng, không áp cùng một yêu cầu diễn đạt cho mọi ngữ cảnh.