Nghĩa từ trong câu và tác dụng biểu đạt

Tra nghĩa là điểm bắt đầu, chưa phải kết thúc

Từ điển và chú thích giúp hiểu nghĩa thông dụng, từ cổ, từ địa phương hoặc điển tích. Sau đó cần trở lại câu và mạch đoạn để xác định nét nghĩa được dùng, sắc thái và tác dụng. Một từ có thể mang nghĩa chuyển trong văn học. Cần nhận dấu hiệu của ngữ cảnh và quan hệ hình ảnh, không giải thích mọi trường hợp theo nghĩa cụ thể ban đầu. Cũng không vì là thơ mà được phép bỏ nghĩa và suy diễn tùy ý. Muốn phân tích cái hay, có thể đối chiếu cách nói đang có với một cách nói thông thường. Từ đó chỉ ra điều được gợi thêm, nhấn mạnh hoặc thể hiện về cảm xúc, cách nhìn.

Từ vật chứa đến cảm giác bị ràng buộc

Phân tích do BTVN biên soạn theo Bài ca ngất ngưởng trong SGK: Từ “lồng” thường chỉ vật có khung hoặc nan dùng để nhốt, chứa, như lồng chim. Nhưng ở mạch tự thuật về việc làm quan, “vào lồng” không kể việc tác giả bị nhốt trong lồng chim. Hình ảnh gợi sự ràng buộc của chốn quan trường đối với người có tài và cá tính. Đặt hình ảnh ấy bên việc chủ thể vẫn nhận công việc, kể tài năng và chức trách, ta thấy một quan hệ căng thẳng: ý thức đem tài giúp đời đi cùng cảm giác bị khuôn phép hạn chế. Không diễn giải thành tác giả hoàn toàn bỏ việc nước. Nghĩa thông dụng giúp nhận điểm xuất phát của hình ảnh; mạch làm quan giúp chọn nghĩa chuyển và giải thích tác dụng. Chỉ chép nghĩa từ điển sẽ bỏ quan hệ này.

Củng cố kiến thức

Vì sao “vào lồng” trong ví dụ không được hiểu là vào một lồng chim thật?

AVì “lồng” không có nghĩa thông dụng.BVì mọi câu thơ đều không liên quan đời sống.CVì chú thích khiến mọi cách hiểu đều như nhau.DVì mạch tự thuật về quan trường cho thấy hình ảnh đang gợi sự ràng buộc.

Củng cố kiến thức

Bước nào làm lời phân tích tiến xa hơn việc chép nghĩa từ điển?

ANối nghĩa chuyển với lựa chọn làm quan, cảm giác ràng buộc và cá tính trong mạch tự thuật.BXóa mọi chi tiết xung quanh từ.CChỉ tìm từ có cùng số tiếng.DĐổi câu thơ thành một sự kiện không được kể.