Nghe để hiểu ý trước khi đánh giá
Người nghe cần ghi vấn đề, quan điểm, lí lẽ và bằng chứng chính. Tách điều người nói thực sự khẳng định với điều bản thân suy đoán. Nếu chưa rõ nguồn hoặc phạm vi kết luận, hỏi vào điểm ấy.
Khi trao đổi, nêu lại ý đã hiểu rồi trình bày phần còn băn khoăn và căn cứ. Nhận xét cả nội dung lẫn cách nói: lập luận rõ và thông tin đáng tin là một mặt; giọng, thời gian, tương tác là mặt khác. Nói tự tin chưa bảo đảm ý kiến đúng.
Người nói cần trả lời trọng tâm, ghi nhận phần góp ý có cơ sở và điều chỉnh khi cần. Tôn trọng không có nghĩa phải đồng ý với mọi nhận xét; vẫn có thể giữ quan điểm bằng lí lẽ.
Một câu hỏi giúp làm chính xác nhận xét
Tình huống trao đổi giả định do BTVN biên soạn:
Người nói: “Nhóm làm việc tốt hơn sau khi các thành viên góp ý vào cách phân công. Vì vậy, góp ý có trách nhiệm giúp việc chung hiệu quả.”
Người nghe có thể hỏi: “Trường hợp ấy cho thấy một ích lợi cụ thể. Ngoài cách góp ý, nhóm có thay đổi điều kiện làm việc nào không? Kết luận nên giới hạn ở khả năng hỗ trợ hay áp dụng cho mọi nhóm?”
Câu hỏi nhắm vào căn cứ và phạm vi, không chê tính cách người nói. Người nói có thể đáp: “Tình huống này minh họa khả năng hỗ trợ, chưa chứng minh mọi nhóm đều đạt kết quả. Tôi sẽ làm rõ giới hạn ấy.”
Việc chỉnh mức kết luận không khiến toàn bài vô giá trị. Đó là cách dùng trao đổi để làm quan điểm chính xác hơn. Giọng tự tin và nói đúng giờ vẫn có thể được ghi nhận riêng.
Củng cố kiến thức
Câu hỏi của người nghe trong ví dụ tập trung vào điểm nào?
Câu hỏi không quy kết tính cách.
Đúng: kiểm điều kiện và mức độ khái quát.
Thuật ngữ không phải trọng tâm câu hỏi.
Người nghe vẫn theo vấn đề góp ý trong việc chung.
Lời giải
Đáp án B. Người nghe nhắc lại trường hợp được dùng, hỏi về điều kiện khác và mức áp dụng. Hai câu hỏi giúp kiểm liệu kết luận có vượt bằng chứng không. Đây là phản hồi vào nội dung, không phải nhận xét cá nhân hoặc hình thức lời nói.
Củng cố kiến thức
Cách đánh giá nào công bằng với bài nói có giọng tự tin nhưng kết luận còn quá rộng?
Sự tự tin không xác nhận độ đúng.
Cần phân biệt điểm đạt và điểm cần sửa.
Tôn trọng vẫn cho phép phản biện có cơ sở.
Đúng: đánh giá riêng hai mặt và nêu góp ý cụ thể.
Lời giải
Đáp án D. Xét cách trình bày và nội dung theo những căn cứ riêng. Có thể ghi nhận giọng rõ, đúng giờ, nhưng vẫn hỏi về độ tin cậy hoặc phạm vi suy luận. Góp ý vào một điểm cụ thể giúp người nói điều chỉnh, thay vì khen hoặc phủ nhận toàn bộ.