Phóng khoáng nhưng vẫn giữ đạo nghĩa
Nhân vật trữ tình trong Bài ca ngất ngưởng có nhiều nét tưởng như đối lập: làm quan, lập công nhưng không bị danh lợi trói buộc; từng cầm kiếm cung nhưng vẫn có đời sống tài tử; giữ đạo nghĩa mà không đánh mất cá tính.
Thái độ trước **được–mất, khen–chê** cho thấy khả năng làm chủ bản thân. Điển tích về ông già ở biên ải gợi sự biến đổi giữa may và rủi; lời nói về gió đông đặt việc khen chê trong một thái độ thản nhiên.
Sự tự do ấy nằm trong quan hệ với trách nhiệm: đầu bài nêu ý thức về phận sự, cuối bài nhắc đạo nghĩa vua–tôi theo quan niệm thời đại. Nhờ vậy, cá tính riêng và việc góp sức cho đời cùng hiện diện trong một chân dung.
Từ hai câu thơ đến thái độ sống
Phân tích do BTVN biên soạn. Bản SGK dùng:
“Được mất dương dương người tài thượng,
Khen chê phơi phới ngọn đông phong.”
Theo chú thích, “tài thượng” gợi điển Tái ông thất mã: mất ngựa có thể mở ra điều may, được ngựa lại có thể dẫn tới điều rủi. Liên hệ ấy giúp hiểu vẻ thản nhiên trước thăng trầm, không vội xem một lần được hay mất là kết luận cho cả cuộc đời.
Đặt bên được–mất, cặp khen–chê mở rộng thái độ tự chủ trước sự đánh giá của người đời. Phép đối làm hai phương diện soi sáng nhau: biến đổi bên ngoài không dễ làm chủ thể mất bản lĩnh.
Lời nhắc giữ đạo nghĩa ở cuối bài cho thấy sự bình thản này không phải bỏ mọi bổn phận. Có thể khái quát: chủ thể tự tin vào việc mình làm, giữ trách nhiệm và không để danh lợi hoặc dư luận hoàn toàn điều khiển đời sống.
Củng cố kiến thức
Điển Tái ông thất mã giúp làm rõ nét nghĩa nào trong ví dụ?
Điển tích gợi sự biến đổi, không lập quy luật chắc chắn cho mọi lần mất.
Không thể biến sự biến đổi thành kết luận tuyệt đối ngược lại.
Đúng: phải nối ý điển tích với thái độ trong câu thơ.
Bài vẫn kể hành động, công trạng và trách nhiệm.
Lời giải
Đáp án C. Chuyện mất ngựa, được ngựa cho thấy ý nghĩa may–rủi có thể đổi theo diễn biến về sau. Trong câu thơ, điển tích hỗ trợ thái độ không bị thăng trầm làm dao động. Nó không khẳng định mọi mất mát đều có lợi hoặc chủ thể đã từ bỏ trách nhiệm.
Củng cố kiến thức
Căn cứ nào làm rõ sự thống nhất giữa cá tính và trách nhiệm?
Đúng: phải đọc các phương diện trong cùng chân dung.
Phần đầu và cuối đều làm rõ trách nhiệm.
Thái độ trước khen–chê cho thấy điều khác.
Công trạng được kể riêng, tạo căn cứ cho sự tự tin.
Lời giải
Đáp án A. Những chi tiết về việc dùng tài, ý thức phận sự và giữ đạo nghĩa đứng cạnh đời sống tài tử, khác thường. Cả hai cùng làm nên chân dung nhân vật trữ tình. Vì thế, không nên tách sự phóng khoáng thành một lối sống phủ nhận mọi nghĩa vụ.