Một từ được làm rõ qua những cách ứng xử
Bài ca ngất ngưởng của Nguyễn Công Trứ thuộc thể thơ hát nói. Bài tự thuật cô đọng những chặng làm quan, về hưu và cách ứng xử với được–mất, khen–chê; lời kết khẳng định bản lĩnh riêng.
Từ “ngất ngưởng” có sắc thái biến đổi theo ngữ cảnh: gắn với vị thế do tài năng, với hành động khác thường, với sự tự do trong đời sống riêng, rồi mang ý khái quát ở kết bài. Không thay cả mạch ấy bằng nhận xét đơn giản là kiêu căng hoặc lập dị.
Cá tính được đặt cạnh nghĩa vụ và công trạng. Bài vẫn nhắc đạo nghĩa vua–tôi theo quan niệm thời đại. Vì thế, tự do cá nhân ở đây không đồng nghĩa phủ nhận mọi trách nhiệm; liên hệ hiện nay cần phân biệt bản lĩnh với hành vi vô trách nhiệm.
Các chặng cùng làm hiện một chân dung
Phân tích do BTVN biên soạn theo bản SGK:
| Chặng tự thuật | Điều cần nối với cách sống |
|---|---|
| Làm quan, kể tài năng và chức trách | Ý thức về việc dùng tài và vị thế đã đạt |
| Rời quan trường, cưỡi bò mang đồ ngựa | Cách biểu hiện khác thường, không bị khuôn nghi thức chi phối |
| Thái độ trước được–mất, khen–chê | Sự bình thản, tự chủ trước thăng trầm |
| Nhắc đạo nghĩa và khẳng định ở kết | Cá tính riêng vẫn đi cùng quan niệm trách nhiệm |
Điển tích người tái thượng ở bản SGK gợi chuyện may–rủi đổi chiều. Đặt bên khen–chê, nó giúp hiểu thái độ không để đánh giá bên ngoài cuốn mình đi. Không nên diễn giải thành không cần quan tâm hậu quả của mọi việc làm.
Các chặng nối thành chân dung vừa hành đạo vừa có đời sống cá nhân, không là những hành động rời chỉ để gây chú ý.
Củng cố kiến thức
Vì sao không chỉ dùng nghĩa “kiêu căng” để giải thích mọi lần “ngất ngưởng”?
Các chặng tự thuật tạo ngữ cảnh rõ.
Bài đang làm hiện chân dung và cách sống.
Đúng: phải nối nét nghĩa với từng chặng.
Có thể giải thích khi có căn cứ.
Lời giải
Đáp án C. Nhận các chặng làm quan, rời quan trường, ứng xử với thăng trầm và kết bài. Từ trung tâm được dùng trong những quan hệ ấy nên không giữ một sắc thái đơn giản ở mọi chỗ. Đối chiếu ngữ cảnh giúp thấy bản lĩnh và cá tính mà không làm mất trách nhiệm.
Củng cố kiến thức
Chi tiết nào trong phân tích giúp tránh hiểu tự do là bỏ mọi nghĩa vụ?
Đúng: cần đọc đồng thời đời sống riêng và trách nhiệm.
Một hành động khác thường không là tiêu chí cho mọi hành vi.
Thái độ trước lời đánh giá không xóa hoạt động và nghĩa vụ.
Quan niệm vua–tôi thuộc bối cảnh thời đại.
Lời giải
Đáp án A. Bài không chỉ kể thú vui mà còn kể việc dùng tài, công trạng và giữ đạo nghĩa. Những chi tiết ấy giới hạn cách hiểu về tự do. Khi liên hệ, cần giữ sự tự chủ có trách nhiệm, không lấy cá tính làm lí do cho mọi hành động.