Làm rõ phương pháp trước khi kết luận
Đoạn trích “Một thời đại trong thi ca” của Hoài Thanh, từ “Thi nhân Việt Nam”, tập trung làm rõ tinh thần Thơ mới. Tác giả nhận thấy thơ cũ và thơ mới có sự đan xen, không thể chia ranh giới bằng một vài dấu hiệu riêng lẻ.
Ông chọn so sánh những bài hay và nhìn nét chung của thời đại. Từ đó, ông đặt “tôi” bên “ta” để diễn giải sự nổi bật của ý thức cá nhân trong Thơ mới. Đây là cách khái quát của nhà phê bình, không phải phép đếm từ “tôi”, “ta”, cũng không khẳng định thơ trước đó hoàn toàn không có cá tính sáng tạo.
Đọc tiếp những biểu hiện khác nhau của cái tôi và tình yêu tiếng Việt để thấy cả trạng thái cô đơn lẫn nhu cầu tìm nơi gắn bó. Không thu toàn bộ Thơ mới vào một cảm xúc duy nhất.
Từ tiêu chí đến nhận xét có căn cứ
Phân tích do BTVN biên soạn theo SGK:
Nếu lấy một bài thơ cũ yếu để so với một bài thơ mới hay, kết quả dễ thiên lệch vì chênh lệch chất lượng. Cách chọn bài hay để so và nhìn nét chung giúp Hoài Thanh hướng tới khác biệt về tinh thần, không chỉ phán xét một bài riêng.
Sau khi nêu vai trò ý thức cá nhân, ông điểm những hướng biểu hiện qua nhiều nhà thơ: thế giới tiên ở Thế Lữ, tình yêu ở Xuân Diệu, nỗi sầu ở Huy Cận. Các trường hợp góp phần làm rõ sự đa dạng của cái tôi trong cách diễn giải của nhà phê bình; không phải mỗi nhà thơ chỉ có đúng một cảm xúc trong mọi tác phẩm.
Lời bình có hình ảnh, nhịp câu và cảm xúc khiến những nhận xét trừu tượng gần gũi hơn. Ở phần cuối, tình yêu tiếng Việt mở ra một điểm gắn bó với truyền thống và quê hương. Vì vậy, nhận xét “chỉ cô đơn, không còn gắn với cộng đồng” đã bỏ mất một phần lập luận.
Củng cố kiến thức
Vì sao so một bài thơ cũ yếu với một bài thơ mới hay chưa đủ để kết luận về tinh thần hai thời đại?
Số chữ không phải tiêu chí đang được bàn.
Đúng: cần tránh chọn mẫu khiến kết luận thiên lệch.
Tác giả đề xuất cách so phù hợp, không phủ nhận việc so sánh.
Các trường hợp khác biệt cần được xem xét, không bỏ tùy tiện.
Lời giải
Đáp án B. Một cặp bài chênh lệch chất lượng có thể chỉ cho thấy bài nào hay hơn, chưa thể hiện tinh thần của cả thời đại. Hoài Thanh chọn so các bài hay và nhìn nét chung để làm cơ sở nhận xét về sự nổi bật của ý thức cá nhân trong Thơ mới.
Củng cố kiến thức
Cách hiểu nào tránh đơn giản hóa cặp “tôi”–“ta” trong đoạn trích?
Đại từ riêng lẻ không quyết định tinh thần cả bài.
Văn bản vẫn nhận ra những cá tính tài năng trước Thơ mới.
Phần yêu tiếng Việt cho thấy một mối gắn bó.
Đúng: đọc khái quát trong hệ thống lập luận, không biến thành quy tắc tuyệt đối.
Lời giải
Đáp án D. “Tôi” và “ta” giúp nhà phê bình diễn giải một chuyển biến về ý thức. Muốn hiểu nhận xét, phải xem tiêu chí so sánh, các trường hợp được phân tích và phần nói về tiếng Việt. Chỉ đếm đại từ hoặc xóa mọi ngoại lệ sẽ làm sai mức độ khái quát của lập luận.