Từ cảnh hái sen đến tình cảm gắn bó
Mộng đắc thái liên của Nguyễn Du là bài thơ chữ Hán theo thể ngũ ngôn cổ phong, mỗi câu năm chữ. Nhan đề chỉ việc mơ thấy hái sen; cảnh trong bài không mặc nhiên là một chuyến đi được ghi chép như sự kiện thật.
SGK đặt phiên âm bên dịch nghĩa và bản dịch thơ của Phạm Khắc Hoan, Lê Thước. Cảnh thuyền, nước, hoa sen và tiếng cười gợi một không gian tươi sáng. Những phần của sen như hoa, cuống, tơ, ngó tiếp tục mở ra ý nghĩa về tình cảm, sự gắn bó và gìn giữ.
Muốn giải thích ý nghĩa gợi ra, cần nêu đúng phần sen, từ ngữ và quan hệ trong bài. Không chỉ từ một bóng người hay địa danh mà xác định đó là một nhân vật có thật trong đời tác giả.
Đối chiếu hình ảnh và lựa chọn dịch
Phân tích do BTVN biên soạn theo SGK:
Ở đoạn nói tới tơ trong cuống sen, sự dính nối, khó cắt gợi tình cảm khó dứt. Ở cuối, lời để lại ngó cho mùa sau nối sự nâng niu hiện tại với điều còn có thể tiếp tục. Đây là cách đọc hình tượng trong mạch thơ, không phải một bài chứng minh sinh học về cây sen.
Chú thích giải nghĩa cặp từ “úy” và “liên” theo quan hệ giận–thương. Bản dịch thơ dùng cách diễn đạt sợ–quen. Khi dẫn bản dịch thơ, phải giữ lời của bản dịch, rồi có thể đối chiếu dịch nghĩa, chú thích để bàn thêm; không đổi từ rồi coi đó là câu dịch đã in.
Địa danh Hồ Tây ở bài này được chú thích là Hồ Tây, Thăng Long. Nó không phải Tây Hồ trong câu chuyện Tiểu Thanh. Cũng không lấy giai thoại về bóng người trong thơ làm chứng cứ chắc chắn về một cuộc tình có thật.
Củng cố kiến thức
Cách nhận xét nào có căn cứ từ hình ảnh tơ trong cuống sen được phân tích?
Hình tượng không phải quy luật tuyệt đối của mọi quan hệ.
Mạch thơ gợi tình cảm qua cảnh vật.
Đúng: nối đặc điểm hình ảnh với cảm xúc và mạch bài.
Một hình ảnh chưa xác nhận danh tính ngoài đời.
Lời giải
Đáp án C. Nhận đặc điểm tơ nối trong cuống, khó cắt đứt. Đặt trong cảnh hái sen, mong gặp và lời gìn giữ ở cuối, có thể hiểu sự gắn bó tình cảm được gợi qua hình ảnh. Đây là nhận xét có căn cứ, chưa phải quy luật mọi quan hệ hay chứng cứ tiểu sử.
Củng cố kiến thức
Khi trích bản dịch thơ Phạm Khắc Hoan, Lê Thước rồi bàn sắc thái giận–thương trong chú thích, cần làm gì?
Đúng: không nhập lẫn các lớp văn bản.
Đó là thay lời nguồn, không còn trích nguyên văn.
Tên người dịch giúp định vị đúng bản.
Chú thích từ ngữ không xác nhận sự kiện đời thực.
Lời giải
Đáp án A. Trước hết xác định đang dẫn bản dịch nào, giữ đúng cách diễn đạt đã in. Sau đó ghi rõ khi đối chiếu dịch nghĩa hoặc chú thích. Nhờ vậy có thể bàn sắc thái từ ngữ mà không tạo một bản trích pha lẫn hoặc dùng chú thích làm chứng cứ về chuyện đời.