Điểm chung không làm mất nét riêng
Bài ca ngất ngưởng và Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc cùng gợi suy nghĩ về **lựa chọn, hành động có ý nghĩa**. Muốn so sánh cần đặt trên cùng tiêu chí: con người được khắc họa, lựa chọn nổi bật, căn cứ thể hiện và cách biểu đạt.
**Bài ca ngất ngưởng** là lời tự thuật của một con người tài năng: dùng tài giúp đời, tự chủ trước danh lợi, giữ cá tính và đạo nghĩa. **Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc** tôn vinh những người nông dân vô danh tự nguyện vì nước, dũng cảm trước hiểm nguy.
Điểm gặp gỡ là giá trị của con người được làm rõ qua lựa chọn và hành động trong quan hệ với cuộc đời. Nét riêng nằm ở hoàn cảnh, đối tượng, thể loại và giọng điệu: tự tin, hóm hỉnh của hát nói khác tiếng khóc cùng lời ngợi ca bi tráng trong văn tế.
So sánh có căn cứ
Phân tích do BTVN biên soạn:
**Cùng xét lựa chọn:** Nguyễn Công Trứ kể việc nhận trách nhiệm khi làm quan, rồi sống tự do khi về hưu. Người nghĩa sĩ vốn làm ruộng nhưng tự nguyện đứng lên khi quê hương bị xâm lược. Hai trường hợp đều không chỉ được đánh giá bằng địa vị, mà bằng cách dùng khả năng và nhận trách nhiệm.
**Cùng xét cách khắc họa:** bài hát nói để chủ thể tự kể và tự khẳng định; bài văn tế dùng lời tưởng niệm để làm nổi chân dung một tập thể. Vì vậy, cùng ngợi ca nhưng giọng và cách tạo xúc động khác nhau.
Có thể rút ra điểm chung về sống có trách nhiệm, song không đồng nhất mọi hành động hoặc bắt hai văn bản có cùng một thông điệp duy nhất. Mỗi nhận xét cần trở lại chi tiết tương ứng ở cả hai tác phẩm.
Củng cố kiến thức
Cặp nhận xét nào so sánh trên cùng tiêu chí?
Đúng: cùng xét cách khắc họa con người và tổ chức tiếng nói.
Thể loại và năm sinh thuộc hai tiêu chí khác nhau.
Từ ngữ và địa điểm chưa tạo tiêu chí đối chiếu chung.
Số câu và nội dung tư tưởng khác tiêu chí.
Lời giải
Đáp án A. Cả hai nhận xét cùng hướng tới con người được khắc họa bằng tiếng nói nào: tự thuật của chủ thể hoặc tưởng niệm một tập thể. Cùng tiêu chí giúp thấy nét riêng có ý nghĩa. Các cặp còn lại đặt hai loại thông tin khác nhau cạnh nhau nên chưa tạo phép so sánh rõ.
Củng cố kiến thức
Khái quát nào giữ được điểm chung mà không xóa khác biệt?
Hát nói tự thuật khác văn tế tưởng niệm.
Người nghĩa sĩ vốn bình dị, không được đề cao vì chức tước.
Đúng: nêu điểm gặp gỡ đồng thời giữ nét riêng.
Chi tiết thuộc cấu trúc riêng của mỗi tác phẩm.
Lời giải
Đáp án C. Cả hai có thể được đọc ở phương diện lựa chọn và trách nhiệm. Tuy nhiên, một bên là cá tính, sự nghiệp của chủ thể; một bên là tập thể nông dân vì nước, được tưởng niệm sau hi sinh. Khái quát cần giữ cả sự gặp gỡ lẫn những khác biệt ấy.