Giữ sắc thái đúng nơi, làm rõ thông tin đúng lúc
Lời thoại trong truyện có thể dùng từ đệm, từ gọi đáp, câu rút gọn và cách nói gần đời thường. Nhà văn lựa chọn chúng để khắc họa người nói, quan hệ, tâm trạng; đó là sự tái tạo nghệ thuật, không phải bản ghi nguyên mọi lời ngoài đời.
Khi phân tích, xác định ai nói, nói với ai, trong tình huống nào → tìm dấu hiệu khẩu ngữ → giải thích sắc thái và tác dụng. Những cử chỉ đi kèm do người kể miêu tả cũng giúp thấy cách lời nói được thực hiện.
Khi chuyển một lời trao đổi thành thông báo hoặc đoạn phân tích, giữ thông tin chính, bổ sung phần bị lược, thay cách gọi mơ hồ và bỏ từ đệm không phù hợp. Không xóa lời thoại nghệ thuật chỉ vì nó khác cách viết hành chính; mục đích văn bản quyết định cách chỉnh.
Từ một lượt thoại đến câu viết rõ nghĩa
Ngữ liệu giả định do BTVN biên soạn:
> Minh chìa tấm sơ đồ cho Lan: “Này, xem hộ chỗ này với, tớ chưa hiểu.”
“Này” gọi sự chú ý; “tớ” phù hợp quan hệ gần gũi; “với” làm lời nhờ mềm hơn. “Chỗ này” được việc chìa sơ đồ hỗ trợ. Các dấu hiệu giúp người đọc hình dung một cuộc trao đổi, không cần sửa lời thoại thành văn bản hành chính.
Nếu Minh viết thư hỏi giáo viên, có thể diễn đạt: “Thưa cô, em chưa hiểu bước xác định điểm nhìn trong sơ đồ phân tích truyện. Cô có thể giải thích thêm bước này được không ạ?” Đây là câu giả định minh họa sự đổi người nhận và việc nêu rõ nội dung. Không lấy đại từ thân mật trong lượt thoại làm lỗi áp cho mọi tình huống.
Củng cố kiến thức
Phân tích nào đúng với lượt thoại giả định?
Cần xét quan hệ, mục đích và sắc thái cả lượt lời.
Đúng: phân tích dấu hiệu trong ngữ cảnh.
Ngôn ngữ viết có thể tái tạo lời nói.
Ngữ liệu là giả định; lời thoại nghệ thuật cũng có lựa chọn.
Lời giải
Đáp án B. Đọc lần lượt “này”, “tớ”, “với”, rồi đặt chúng vào việc Minh nhờ Lan xem sơ đồ. Các dấu hiệu tạo sắc thái thân mật và nhờ giúp; cử chỉ làm rõ “chỗ này”. Nhận xét không tách từ khỏi quan hệ giao tiếp.
Củng cố kiến thức
Khi viết thư hỏi giáo viên từ tình huống trên, điều cần ưu tiên là gì?
Người nhận thiếu căn cứ để hiểu chỗ cần hỏi.
Trang trọng không thay thế thông tin rõ.
Cần giữ mục đích hỏi.
Đúng: sửa đồng thời độ rõ và sự phù hợp.
Lời giải
Đáp án D. Trước hết xác định người nhận đã đổi từ người cùng học sang giáo viên. Sau đó nêu cụ thể nội dung cần giải thích và điều chỉnh cách xưng hô, đề nghị. Việc sửa giúp đạt mục đích giao tiếp, không chỉ làm câu dài hoặc dùng từ trang trọng.