Một mạch kể có thể chứa nhiều tiếng nói
**Lời người kể** dẫn chuyện, miêu tả hoặc bình luận. **Lời nhân vật** xuất hiện trong đối thoại, độc thoại. Đối thoại hướng tới người khác; độc thoại bộc lộ suy nghĩ, có thể diễn ra trong nội tâm.
**Lời nửa trực tiếp** nằm trong mạch kể về nhân vật nhưng mang giọng điệu và ý thức của nhân vật. Người kể không nhất thiết viết “nhân vật nghĩ rằng”; cảm xúc có thể hiện qua câu hỏi, câu cảm, cách gọi hoặc cách đánh giá.
Muốn phân biệt, đặt câu văn vào tình huống: ai đang lo lắng, ngạc nhiên, tức tối? Lối nói ấy phù hợp với tâm trạng của ai? Dấu ngoặc kép là một dấu hiệu trình bày, không đủ để quyết định mọi trường hợp.
Bà cụ Tứ ngạc nhiên khi thấy người phụ nữ
Phân tích do BTVN biên soạn theo Vợ nhặt.
Khi bà cụ Tứ về nhà, bà chưa hiểu vì sao có một người phụ nữ lạ đứng cạnh giường con. Lời kể xen những câu hỏi ngắn và tiếng ngạc nhiên như “Quái”, “Ô hay”. Các câu ấy nối tiếp dáng nhìn, sự băn khoăn của bà, khiến người đọc như nghe dòng tự hỏi trong đầu nhân vật.
Đây không phải cuộc đối đáp: chưa có ai trả lời từng câu hỏi. Giọng ngạc nhiên của bà hòa vào lời kể, giúp việc bà dần hiểu chuyện có vợ hiện lên tự nhiên. Nếu chỉ viết “bà cụ rất ngạc nhiên”, mức độ gần gũi với nội tâm nhân vật sẽ giảm.
Củng cố kiến thức
Căn cứ nào giúp nhận ra giọng bà cụ Tứ trong mạch kể ở ví dụ?
Phải xét ngữ cảnh, không chỉ dấu hỏi.
Đây là sự chưa hiểu, không phải thông tin biết trước.
Đúng: giọng điệu phù hợp tâm trạng trong tình huống.
Người kể vẫn kể về bà cụ.
Lời giải
Đáp án C. Bà cụ nhìn người phụ nữ lạ và đang băn khoăn về sự có mặt của người ấy. Những câu hỏi, tiếng ngạc nhiên thể hiện đúng trạng thái này, cho thấy giọng nhân vật trong mạch trần thuật. A chỉ dựa dấu câu; B đảo ngược tâm trạng; D đổi ngôi kể không có căn cứ.
Củng cố kiến thức
Tác dụng nổi bật của cách kể ấy là gì?
Đúng: cách diễn đạt làm hiện quá trình nhận thức và cảm xúc.
Lời kể đang đi vào tâm lí.
Câu tự hỏi chưa phải kết luận chắc chắn.
Ví dụ không phải một lời tự thuật quá khứ.
Lời giải
Đáp án A. Người đọc gặp sự việc qua những câu tự hỏi gắn với bà cụ nên cảm nhận được nhịp tâm lí từ chưa hiểu đến hiểu. B bỏ mất chức năng nội tâm; C coi băn khoăn là sự thật; D nêu một cách kể khác với đoạn đang xét.