Kết hợp từ khác thường và hiệu quả biểu đạt

Khác thường phải tạo được ý nghĩa

Ngôn ngữ văn học có thể tạo kết hợp mới, đảo vị trí, mở nghĩa hoặc dùng dấu câu khác cách quen thuộc. Để nhận ra, cần biết cách dùng thông thường rồi đối chiếu với cách dùng trong văn bản. Một kết hợp lạ có giá trị khi giúp thể hiện cảm nhận độc đáo, khơi hình dung, làm phong phú nghĩa và vẫn có thể được giải thích trong ngữ cảnh. Không phải cứ trái cách quen là hay; thiếu chủ thể, sai quan hệ hoặc không rõ ý vẫn có thể là lỗi cần sửa. Phân tích theo ba bước: nêu cách thường gặp → chỉ khác biệt trong câu → giải thích hiệu quả gắn với mạch cảm xúc. Không dùng lời “tác giả sáng tạo” để dừng phân tích hoặc tự cho phép mọi kiểu viết tùy tiện.

Chiều sâu được cảm nhận khi nhìn lên

Phân tích do BTVN biên soạn theo “Tràng giang” trong SGK: “Sâu chót vót” kết hợp hai hướng cảm nhận vốn không thường đi cùng: sâu gợi khoảng thẳm, còn chót vót thường gắn với độ cao. Đặt trong cảnh trời mở lên, cách kết hợp vừa gợi chiều cao vừa gợi độ thăm thẳm khiến người đứng trước không gian thấy choáng ngợp. Nhận xét không phải “dùng sai nhưng được bỏ qua vì là thơ”. Cần chỉ ra quan hệ giữa cách kết hợp và cảm giác trước trời rộng. Nếu một câu thông báo địa điểm làm người đọc hiểu nhầm, không thể lấy trường hợp thơ này để bảo vệ sự mơ hồ không có chức năng.

Củng cố kiến thức

Điều gì làm cách kết hợp từ trong ví dụ có thể được giải thích như lựa chọn nghệ thuật?

ANó khác thường nên chắc chắn mọi người đều phải thích.BChỉ vì có tên tác giả nổi tiếng.CKhác biệt về hướng cảm nhận tạo ấn tượng không gian cao, thẳm, phù hợp cảnh và tâm trạng.DMọi quy tắc ngôn ngữ đều không còn cần.

Củng cố kiến thức

Cách phân biệt sáng tạo với lỗi nào phù hợp?

AĐối chiếu cách dùng thông thường và giải thích hiệu quả trong ngữ cảnh; không mặc định mọi điều lạ đều có giá trị.BCứ gặp câu khó hiểu là khen sáng tạo.CXóa mọi từ lạ trước khi xét văn cảnh.DKhông cần biết nghĩa thông thường của từ.