Khác cách nói thường nhưng có lí do nghệ thuật
Trong Huyền diệu, “khúc nhạc thơm” ghép âm thanh với hương; “khúc nhạc hường” ghép âm thanh với màu. Chú thích SGK giải thích **hường** nghĩa là **hồng**. Những kết hợp ấy làm các cảm giác giao hòa.
Muốn giải thích, cần nhận ra các từ vốn gợi những giác quan nào, rồi đặt chúng trong ngữ cảnh. Ở đây, đề từ và chuỗi hình ảnh về âm nhạc, hoa, hương cùng làm rõ cách dùng có chủ đích. Không thể chỉ vì khác cách nói thường mà nhận là lỗi.
Khi viết đoạn phân tích, nêu một nhận xét rõ, chọn dẫn chứng ngắn và giải thích dẫn chứng làm sáng tỏ nhận xét thế nào. Có thể liên hệ với mạch bài hoặc đề từ, nhưng không chỉ chép câu thơ rồi gọi tên biện pháp.
Một đoạn văn và những việc đoạn văn thực hiện
Đoạn do BTVN biên soạn để minh họa cách phân tích, không phải văn mẫu cần học thuộc:
“Trong Huyền diệu, âm nhạc được cảm nhận bằng nhiều giác quan. ‘Khúc nhạc thơm’ gợi hương, còn ‘khúc nhạc hường’ gợi sắc hồng. Những thuộc tính ấy vốn không thuộc âm thanh, nhưng khi kết hợp với khúc nhạc, chúng mở ra một cảm giác vừa nghe vừa ngửi, vừa nhìn bằng tưởng tượng. Cách dùng từ nối với ý tương ứng giữa hương, màu và tiếng trong đề từ, khiến âm nhạc hiện lên như một thế giới có thể đắm mình vào.”
**Nhận xét** ở câu đầu nêu điều cần làm rõ. **Dẫn chứng** là hai kết hợp ngắn, được phân biệt về hương và màu. **Giải thích** cho thấy thuộc tính của giác quan này được nối với đối tượng của giác quan khác, rồi làm rõ tác dụng đối với cảm nhận âm nhạc.
Đoạn không dừng ở câu “tác giả dùng từ hay và sáng tạo”. Nhận xét được chứng minh bằng chính cách kết hợp từ, có liên hệ phù hợp với đề từ.
Củng cố kiến thức
Vì sao “khúc nhạc hường” không nên bị sửa máy móc thành một kết hợp thông thường?
Chú thích giải nghĩa từ chỉ màu, không phải nhạc cụ.
Đúng: có thể giải thích sự khác thường từ ngữ cảnh cụ thể.
Vẫn cần căn cứ để nhận ra tác dụng nghệ thuật.
Đây là cảm nhận và liên tưởng trong thơ, không phải phép đo âm thanh.
Lời giải
Đáp án B. Hường được SGK chú thích là hồng. Kết hợp một từ chỉ màu với khúc nhạc làm âm thanh gợi thêm cảm giác thị giác. Đề từ và các kết hợp tương tự củng cố cách đọc ấy. Vì vậy không sửa chỉ dựa vào cách nói thông thường; cũng không viện riêng nhãn thơ để chấp nhận mọi cách dùng.
Củng cố kiến thức
Một đoạn viết mới nêu: “Bài thơ có kết hợp ‘khúc nhạc thơm’, cho thấy nghệ thuật rất độc đáo.” Cách bổ sung nào làm rõ nhận xét nhất?
Tiểu sử không tự giải thích cách kết hợp đang xét.
Đổi mức khen chưa thêm căn cứ phân tích.
Liệt kê thêm chưa làm rõ tác dụng.
Đúng: bổ sung quan hệ từ ngữ và lời giải thích có căn cứ.
Lời giải
Đáp án D. Đoạn ban đầu có dẫn chứng nhưng lời nhận xét còn chung. Cách D chỉ ra hai trường cảm giác được nối, giải thích hiệu quả và liên hệ với đề từ. Nhờ đó người đọc hiểu vì sao có thể nhận xét cách dùng độc đáo, thay vì phải chấp nhận một lời khen chưa chứng minh.