Giải nghĩa từ: nói rõ và phối hợp cách giải thích

Nghĩa cần được làm rõ, không chỉ đổi cách gọi

Có thể giải thích từ bằng hình ảnh trực quan, bằng việc nêu khái niệm, bằng từ đồng nghĩa hoặc trái nghĩa đã quen, hoặc bằng cách làm rõ các yếu tố rồi tổng hợp nghĩa của từ. Việc chọn và phối hợp phụ thuộc đối tượng, ngữ cảnh và người đọc. Khi nêu khái niệm, cần cho biết đối tượng thuộc loại nào và có đặc điểm gì để phân biệt. Nói “độc giả là người” chưa đủ, vì chưa có nét liên quan việc đọc. Từ được dùng để giải thích cũng phải dễ hiểu hơn trong tình huống ấy. Phân tích yếu tố có ích với những từ phù hợp, nhưng không phải phép ghép nghĩa máy móc cho mọi từ ghép hoặc thuật ngữ. Sau khi hiểu từng yếu tố vẫn cần xác định quan hệ, nghĩa chung và cách dùng.

Ba cách giải thích bằng lời

Ví dụ do BTVN biên soạn: “Độc giả là người đọc sách, báo hoặc tác phẩm.” Phần “người” nêu loại chung; phần gắn với hoạt động đọc làm rõ nét phân biệt. Có thể bổ sung tình huống: bài giới thiệu một cuốn sách đang hướng tới độc giả tuổi học trò. “Điềm tĩnh” có thể được giải thích bằng bình tĩnh, không nóng vội. Cách đối chiếu giúp hiểu thái độ, nhưng phải đặt vào câu cụ thể; không suy người điềm tĩnh là người không có cảm xúc. Trong “độc giả”, yếu tố độc gắn với đọc, giả gắn với người. Tổng hợp theo quan hệ ấy được nghĩa người đọc. Không lấy một nghĩa khác của tiếng “độc” rồi ghép thành nghĩa mới. Các cách có thể phối hợp để lời giải thích rõ hơn.

Củng cố kiến thức

Vì sao “độc giả là người” chưa giải thích đủ?

AVì từ chỉ người không có nghĩa.BVì đã có quá nhiều nét phân biệt.CVì chỉ nêu loại chung, chưa nói nét gắn với hoạt động đọc.DVì mọi định nghĩa đều phải kể tiểu sử.

Củng cố kiến thức

Khi phân tích yếu tố “độc” trong “độc giả”, cần làm gì?

AChọn nghĩa bất kì của tiếng độc rồi ghép.BChọn nghĩa gắn với đọc, xét quan hệ với yếu tố giả rồi tổng hợp nghĩa chung.CBỏ ngữ cảnh vì từng tiếng luôn chỉ có một nghĩa.DKết luận mọi từ ghép đều giải thích bằng cách này được.