Cách giải thích cần phù hợp tình huống
Trước khi giải thích, cần xác định **từ đang có nghĩa gì trong ngữ cảnh** và người tiếp nhận đã biết những gì. Một từ cụ thể có thể được làm rõ bằng hình; một khái niệm trừu tượng thường cần lời giải thích và ví dụ.
Từ đồng nghĩa hoặc trái nghĩa chỉ giúp khi dễ hiểu hơn từ cần giải thích. Thay một từ khó bằng một từ hiếm khác sẽ chưa giải quyết việc hiểu nghĩa. Có thể phối hợp vài cách để làm rõ sắc thái.
Phân tích yếu tố thích hợp với nhiều từ ghép, nhưng không được ghép nghĩa máy móc cho mọi từ, nhất là từ mang nghĩa riêng hoặc thuật ngữ. Sau khi tổng hợp vẫn cần đối chiếu nghĩa chung và cách dùng.
**Câu ví dụ** đặt từ vào một tình huống, giúp thấy từ thường đi với những từ nào và được dùng ra sao. Vì vậy, từ điển thường có cả lời giải nghĩa và ví dụ, không chỉ một từ thay thế.
Giải thích rõ rồi cho thấy cách dùng
Ví dụ do BTVN biên soạn:
Một học sinh chưa biết từ **“phi trường”** nhưng đã biết **“sân bay”**. Nói “phi trường là sân bay” giúp nối từ mới với từ quen. Nếu giải thích ngược lại cho người cũng chưa biết “phi trường”, lời giải thích sẽ khó hơn.
Với **“di sản”**, có thể giải thích yếu tố “di” theo nghĩa để lại cho người sau, “sản” theo nghĩa tài sản, rồi tổng hợp thành tài sản vật chất hoặc tinh thần do người trước để lại. Phải chọn đúng nghĩa này, không lấy mọi nghĩa có thể có của hai tiếng rồi ghép.
Thêm câu “Những làn điệu được truyền qua nhiều thế hệ là một phần di sản văn hóa” giúp hình dung cả phương diện tinh thần. Ví dụ làm rõ một cách dùng, không thay việc hiểu nghĩa chung.
Củng cố kiến thức
Với người đã biết “sân bay” nhưng chưa biết “phi trường”, cách giải thích nào thích hợp nhất?
Đúng: nối từ cần biết với nghĩa đã quen.
Từ giải thích phải giúp hiểu, không làm tăng khó khăn.
Lặp từ chưa cung cấp nghĩa.
Cách ngược lại không giải quyết từ người nghe chưa biết.
Lời giải
Đáp án A. Người tiếp nhận đã hiểu “sân bay”, nên dùng từ ấy giúp nhận nghĩa của “phi trường”. Cách lựa chọn phải dựa vào điều người nghe đã biết. Lặp lại từ hoặc dùng từ khó hơn không giúp giải nghĩa rõ.
Củng cố kiến thức
Câu ví dụ về những làn điệu được truyền qua nhiều thế hệ bổ sung điều gì cho nghĩa “di sản”?
Làn điệu làm rõ phương diện tinh thần, không giới hạn ở vật chất.
Ví dụ minh họa nghĩa, không thu hẹp vào một tên riêng.
Đúng: nối lời giải nghĩa với cách dùng.
Ví dụ vẫn đòi chọn đúng nghĩa của các yếu tố.
Lời giải
Đáp án C. Lời giải nghĩa nêu cả tài sản vật chất và tinh thần; câu về làn điệu cụ thể hóa phương diện tinh thần. Người đọc nhờ đó hiểu cách dùng từ trong câu. Ví dụ hỗ trợ, không thay thế hoặc tùy tiện thay đổi nghĩa chung.