Lời kể ngôi thứ ba vẫn có nhiều tiếng nói
Trong “Chí Phèo” của Nam Cao, người kể mở đầu ở lúc nhân vật đã sa vào rượu và chửi, rồi mới trở lại những mốc quá khứ. Cách tổ chức ấy đưa trạng thái hiện tại thành điều cần tìm hiểu: nhân vật đã đi đến tình cảnh đó như thế nào?
Đoạn đầu phối hợp lời quan sát bên ngoài, phản ứng của dân làng và cảm giác tức tối của Chí. Ngôi kể thứ ba không có nghĩa mọi câu đều là một lời phán xét trực tiếp của tác giả. Tìm chủ thể của cảm nhận giúp tránh lẫn tiếng nói.
Khi phân tích giọng điệu, chọn từ ngữ, cách hỏi, cách lặp, phản ứng rồi giải thích khoảng cách hoặc sự hòa nhập giữa các tiếng nói. Một tiếng nói có thể bị nhại hoặc đặt cạnh tiếng nói khác, không được tự coi là kết luận duy nhất của truyện.
Vì sao không ai đáp lại?
Phân tích do BTVN biên soạn theo đoạn trích SGK:
Chí chửi từ những đối tượng rộng như trời, đời đến làng Vũ Đại và người đã sinh ra mình. Dân làng không đối đáp; mỗi người tự loại mình khỏi lời chửi. Chí tức tối vì không có một người đáp lại.
Phần đi, chửi có thể quan sát từ bên ngoài. Việc dân làng tự loại mình là phản ứng theo điểm nhìn của họ; nỗi tức vì không ai đáp đưa vào cảm nhận của Chí. Cùng một đoạn, các vị trí nhìn khác nhau làm nổi quan hệ đứt gãy với cộng đồng.
Sau đó, người kể trở lại quá khứ: Chí bị bỏ rơi, được nuôi qua nhiều nhà, từng làm canh điền rồi đi tù và trở về biến dạng. Đoạn trích lược nguyên nhân đi tù; không tự bổ sung một nguyên nhân chắc chắn ngoài bản đang đọc. Từ kết quả trở về quá khứ, người đọc được dẫn tìm điều tạo nên số phận, không chỉ dừng ở dáng vẻ đáng sợ.
Củng cố kiến thức
Vì sao không nên coi mọi câu ở đoạn mở đầu là cùng một lời đánh giá?
Đúng: cần nhận diện chủ thể của từng cảm nhận.
Văn bản có vai người kể tổ chức các tiếng nói.
Các chủ thể khác nhau, không nói thay toàn bộ cho nhau.
Câu hỏi có thể hòa với điểm nhìn nhân vật.
Lời giải
Đáp án A. Tách việc Chí đi, chửi khỏi phản ứng tự loại mình của dân làng và nỗi tức của Chí. Những phần ấy không đứng từ cùng một vị trí cảm nhận. Nhận ra sự phối hợp giúp giải thích cách kể nhiều tiếng nói, thay vì quy tất cả thành lời tác giả trực tiếp.
Củng cố kiến thức
Hiệu quả đáng chú ý của việc mở ở hiện tại rồi kể lại quá khứ là gì?
Phần quá khứ giúp tìm quá trình hình thành số phận.
Cách kể đặt số phận thành vấn đề cần hiểu.
Đúng: nhận xét gắn lựa chọn mở đầu với hiệu quả.
Cần phân biệt các giai đoạn cuộc đời.
Lời giải
Đáp án C. Tiếng chửi và sự không đáp lại đưa ra một hiện tại bất thường. Khi mạch kể trở về quá khứ, người đọc có căn cứ đối chiếu trước–sau và suy nghĩ về nguyên nhân, quá trình tha hóa. Không vì mở ở lúc đã tha hóa mà xem đó là đặc tính bẩm sinh.